چند سالی است که بحثی بر سر تعطیل شدن باغ‌وحش‌ها در ایران و جهان شکل گرفته است. موافقان تعطیلی معتقدند باغ‌وحش یعنی زندانی کردن حیوانات و محدود کردن محیط زندگی آنها به پشت میله‌ها با ادعای حفاظت از آنها. مخالفان اما می‌گویند باغ‌وحش‌ها مکانی است برای محافظت از گونه‌های نادر که ممکن است در طبیعت بر اثر درگیری،‌ پیدا نکردن جفت و گشنگی منقرض شوند. آنها همچنین معتقدند انسان می‌تواند از این طریق به حیات‌وحش نزدیک‌تر شود و اطلاعات بیشتری نسبت به محیط اطراف خود کسب کند.

پیتا یا PETA انجمن مردمی حمایت از اصول اخلاقی در برابر جانداران، سال‌هاست که در زمینه حمایت از حقوق حیوانات فعالیت می‌کند. این انجمن برای بسته شدن یکی از باغ‌وحش‌های پوکت در تایلند فشارهای متعددی آورد. به گفته این انجمن، باغ‌وحش پوکت شرایط مناسبی برای نگهداری از حیوانات را نداشت. این انجمن از بازدیدکنندگان باغ‌وحش پوکت خواست تا مشاهدات واقعی خود را در سایت‌های گردشگری تریپ‌ادوایزر و شبکه‌های اجتماعی منتشر کنند. هزاران امضا زیر نامه اعتراضی پیتا نسبت به شیوه نگهداری حیوانات در این باغ وحش جمع شد. پس از آنکه پیتا از آژانس‌ها و تورهای گردشگری درخواست کرد تا تورهای باغ‌وحش را از برنامه‌های خود حذف کنند، تصمیم‌ها برای تعطیلی این باغ‌وحش جدی‌تر شد که در نهایت در ۲۳ دسامبر امسال این باغ‌وحش تعطیل شد.
سال ۲۰۱۹ ویدیویی از کارکنان باغ‌وحش پوکت منتشر شد که نشان می‌داد چگونه با میله‌ای فلزی و چنگکی تیز متصل به آن، فیل‌ها را مجبور می‌کنند برای بازدیدکنندگان برقصند و شیرین‌کاری کنند. کمی بعد از انتشار این ویدیو پای یکی از فیل‌ها هنگام اجرای یک شیرین‌کاری شکست و سه روز طول کشید تا او را به بیمارستان دامپزشکی منتقل کنند. یک هفته بعد فیل مصدوم تلف شد. از سوی دیگر به ببرهای این باغ‌وحش داروهای آرامبخش تزریق می‌شد. مسئولان این باغ‌وحش ناخن‌های ببرها را از بیخ می‌کندند تا گردشگران بتوانند با خیال راحت و در ایمنی کامل با این زبان‌بسته‌ها سلفی بگیرند.
به نوشته وب‌سایت پیتا، بیش از ۸هزار ببر در باغ‌وحش‌های آسیا زندانی‌اند و مجبورند برای دوربین‌های بازدیدکنندگان ژست بگیرند.
تعطیلی باغ‌وحش تایلند که به آن جهنم روی زمین برای حیوانات نیز گفته می‌شد، گام بزرگی برای فعالیت‌های کنشگران حامی حقوق حیوانات است. تمام فیل‌ها، ۲ قلاده خرس و ۱۱ ببر این مجموعه به زودی به منطقه‌های محافظت شده مجزا انتقال پیدا می‌کنند.
میمی بخچی، مدیر برنامه‌های بین‌المللی انجمن پیتا می‌گوید حیواناتی که در باغ‌وحش‌ها نگهداری می‌شوند از لحاظ جسمی و روحی تحت فشار شدیدی قرار دارند. آنها اغلب رفتار عصبی از خود نشان می‌دهند. راهپیمایی متناوب از یک طرف قفس به طرف دیگر، تاب خوردن و گاز گرفتن میله‌ها. در شرایطی که محیط خرس‌های قطبی یک میلیون برابر کوچکتر از جایی است که در طبیعت می‌توانند زندگی کنند دیدن این رفتارها هم دور از ذهن نیست.
هدف از باغ‌وحش جذب گردشگران است
پیل تراورس، رئیس بنیاد تولد آزاد که خیریه‌ای است برای حمایت از حفاظت حیات‌وحش می‌گوید تنها ۱۵درصد از هزاران موجودی که در باغ‌وحش‌ها نگهداری می‌شوند،‌ گونه‌هایی هستند که به اصطلاح جان آنها در طبیعت تهدید می‌شود. تراورس همچنین معتقد است بر اساس شواهد حتی برنامه حفاظت جانوران با زندانی کردن آنها به منظور جفت‌گیری برای درصد خیلی از پایینی گونه‌ها اجرا می‌شود و عده کمی از آنها به طبیعت بازمی‌گردند. این آمار پایین همچنان حصر ده‌ها میلیون حیوان وحشی را در باغ‌وحش‌ها توجیه نمی‌کند. بخچی نیز معتقد است برنامه جفت‌گیری حیوانات به منظور جذب گردشگران انجام می‌شود.
برخی معتقدند کودکان از باغ‌وحش‌ها تجربه‌های ارزشمندی را یاد می‌گیرند. برخی از باغ‌وحش‌داران معتقدند بازدید از باغ‌وحش‌ها می‌تواند نسل آینده‌ای از محافظان محیط زیست تربیت کند. اما تحقیقی که سال ۲۰۱۴ به‌وسیله انجمن بیولوژی محافظت از تنوع‌زیستی از ۲۸۰۰ کودک انجام شد نشان می‌دهد که ۶۲درصد آنها هیچ دست‌آورد مثبتی از بازدید باغ‌وحش لندن نداشته‌اند.
چگونه باغ‌وحش می‌تواند به نجات جانوران کمک کند
باغ‌وحش‌های آمریکا اقدامات خوبی در زمینه حفظ جمعیت غزال‌های اوریکس یا تیزشاخ‌عربی، تامارین شیری طلایی (گونه در معرض انقراض از میمون‌های پنجه‌ای) و رخ‌کرکس کالیفرنیا (از پرندگان بومی آمریکای شمالی) انجام داده‌اند. به گزارش مجله نشنال جغرافی، باغ‌وحش استرالیایی استیو اروین نیز بیمارستان دامپزشکی برای درمان جانداران زخمی بنا کرده است. اما پس از آنکه در سال ۲۰۱۶ کودکی ۴ ساله از حصار محوطه گوریلی ۷ ساله به وزن ۱۸۰ کیلو به نام هرمبه در باغ‌وحش سینسیناتی نگه‌داری می‌شد، بالا رفت و به داخل آن افتاد، ماموران این باغ‌وحش چاره‌ای جز از پای درآوردن حیوان نداشتند. این در حالی بود که گوریل به کودک نزدیک شده، او را به یک سو کشیده و در چشمانش خیره می‌شود. تصاویر ویدیویی نشان می‌دادند که گوریل و کودک دست روی دست یکدیگر می‌گذارند و نشانه‌ای از آسیب رساندن حیوان دیده نمی‌شود. اما به هر حال مسئولان جان کودک را در خطر دیدند و به دلیل در دسترس نبودن بی‌حسی‌های سریع، گوریل را از پای درآوردند. این اقدام واکنش‌های بسیاری در شبکه‌های اجتماعی به همراه داشت که در نهایت منجر به از کار افتادن کانال‌های آنلاین این باغ‌وحش شد.
اواخر آذرماه نیز «باران» بچه‌شامپانزه ۴ ساله معروفی که نارس به دنیا آمد و برای جلوگیری از کشته شدن او در باغ‌وحش ارم از گروه شامپانزه‌ها جدا شده بود. باران در نهایت به «پناهگاه شامپانزه‌های سوئیت‌واترز» در کنیا منتقل شد و یک روز قفل قفس خود را شکست، وارد قفس شامپانزه‌های دیگر شد و بر اثر درگیری با آنها تلف شد.
موافقان تعطیلی باغ‌وحش‌ها می‌گویند دیدن مستندهای دیوید اتنبرو و برنامه‌های طبیعت می‌تواند بسیار آموزنده‌تر از خیره شدن به آنها در قفس‌هایی باشد که از سر بی‌حوصلگی و کلافه‌گی یا بالا و پایین می‌پرند یا گوشه‌ای تنها و افسرده کز کرده‌اند. حامیان حیات‌وحش معتقدند باغ‌وحش‌ها فقط باید برای نجات گونه‌های در حال انقراض است. آن هم در شرایطی که مناسب نگهداری شوند. همچنین خانه‌ای امن برای جانداران نجات یافته‌ از طبیعتی است که حیات آنها به‌وسیله موجودات وحشی تهدید می‌شود.
تاریخچه باغ‌وحش
قفس کردن حیات وحش تاریخچه‌ای هزاران ساله دارد. در واقع به ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد برمی‌گردد؛ زمانی که حاکمان مصری بین‌النهرین کلکسیونی از حیوانات را در قفس نگهداری می‌کردند. در آن زمان باغ‌وحش‌ها بسیار کوچکتر از باغ‌وحش‌های امروزی بودند. نگهداری از حیوانات اگزوتیک نشان‌دهنده قدرت بود. پادشاهان معروف مانند اسکندر مقدونی مصر، سلیمان پادشاه اسرائیل و نبوکدنصر یکم یا همان بخت‌النصر پادشاه بابل از طرفداران نگهداری حیوانات بودند.
باغ‌وحش‌های مدرن از قرن ۱۸ میلادی آغاز بکار کردند تا دانشمندان علاقه‌مند به رفتار و آناتومی حیوانات به تحقیقات خود بپردازند. اولین باغ‌وحش مدرن سال ۱۷۹۳ در پاریس فرانسه ساخته شد.
در منازعه بر سر تعطیلی باغ‌وحش‌ها، هر دو طرف مدعی نجات جان حیات‌وحش‌اند. اما موضوع اینجاست که علاوه بر حفظ جان حیوانات، باغ‌وحش‌ها محلی برای کسب درآمد به شمار می‌روند و تا زمانی که تقاضا برای آن وجود داشته باشد، باغ‌وحش‌ها نیز پابرجا می‌مانند. پس بهترین راه این است که اطمینان حاصل کرد این حیوانات در بهترین شرایط ممکن زندگی می‌کنند و اقداماتی که منجر به آزار و اذیت این زبان‌بسته‌ها می‌شود با جریمه و مجازات قابل‌توجهی همراه باشد.