دهه ۹۰، دوران یارانه و تحریم

طی سال‎‌های ۱۳۸۰ تا ۹۸ نشان می‌دهد که با وجود فشار تحریم‌ها و کاهش درآمدهای نفتی، به دلیل اقدامات حمایتی دولت «شکاف طبقاتی» در ایران کاهش یافته است.

تحقیقات نشان می‌دهند که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فاصله طبقاتی در جامعه ایران کاهش یافته است، اما تحریم‌ها و کاهش درآمدهای دولت‌ها در دوران پس از انقلاب، همواره مانعی برای کاهش بیشتر این فاصله طبقاتی بوده‌اند.

ضریب جینی؛ شاخصی برای سنجش شکاف طبقاتی

بر طبق اصول علم اقتصاد، هر جامعه دارای حدی از ثروت است، اما این ثروت به صورتی نامتوازن در میان اعضای جامعه توزیع می‌شود. به عبارت دیگر برخی بیشتر از این ثروت برخوردارند و برخی دیگر از این ثروت بهره‌ اندکی دارند. محققان برای بحث درباره میزان بهره‌مندی اقتصادی گروه‌های مختلف در یک جامعه از مفهوم «شکاف طبقاتی» استفاده می‌کنند. شکاف طبقاتی به معنای میزان فاصله درآمدی گروه‌های مختلف در یک جامعه است. هرچه میزان این شکاف کمتر باشد، آن جامعه به عدالت اقتصادی نزدیک‌تر است و هرچه این شکاف بزرگتر باشد، می‌توان گفت که عدالت اقتصادی در آن جامعه، کمتر است.

ممکن است برخی ظواهر باعث شود اعضای آن جامعه تصور کنند فاصله میان طبقات مختلف اقتصادی افزایش یافته است. بطور مثال برخی شهروندان با دیدن خودروهای لوکس یا خانه‌های لاکچری، حکم می‌دهند که شکاف طبقاتی در جامعه بیشتر شده است. اما برخی شاخص‌ها و روش‌های علمی برای تشخیص میزان شکاف طبقاتی در جوامع وجود دارد که بطور معمول سیاست‌مداران و اقتصاددانان از آن شاخص‌ها، برای تعیین میزان شکاف طبقاتی، بهره می‌برند.

دهه‌ی ۱۳۹۰: دوران یارانه‌ها و تحریم‌ها

در میانه‌ی دهه‌ی ۱۳۸۰، قیمت جهانی نفت به صورت چشمگیری افزایش پیدا کرد. اگرچه این افزایش درآمد، نتوانست به سرعت باعث کاهش فاصله طبقاتی در ایران شود، اما زمینه را برای سیاست‌هایی همچون «طرح هدفمندسازی یارانه‌ها» مهیا کرد. برنامه‌ هدفمندسازی یارانه‌ها در کوتاه مدت و با پرداخت مبلغ قابل توجه یارانه نقدی در آن سال‌ها، توانست از میزان شکاف اجتماعی در جامعه کم کند. فاصله میان شاخص ضریب جینی در سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۸۹، عدد قابل توجهی است، اما دو عامل باعث شدند تا اثر این اقدامات بر کاهش ضریب جینی و شکاف طبقاتی در ایران به پایان برسد. اولین عامل کاهش چشمگیر قیمت نفت، به عنوان منبع اصلی درآمدی کشور و همینطور نحوه تداوم طرح هدفمندسازی یارانه‌ها بوده است.

رشد شتابان قیمت نفت برای مدتی کوتاه، منابع مالی گسترده‌ای در اختیار دولت قبل گذاشت و طرح هدفمندی یارانه‌ها نیز با کمک همین منابع ارزشمند نفتی ممکن شد. در نتیجه کاهش بهای جهانی نفت به میزان یک سوم قیمت قبل باعث شد تا دولت نتواند طرح را به صورت قبل ادامه دهد و در نتیجه، نتواند مانع از افزایش شکاف طبقاتی در ایران شود. در عین حال آغاز تحریم‌های ظالمانه علیه ایران به عنوان دومین عامل اثرگذار نیز باعث رشد نرخ ارز، افزایش تورم و کاهش توان دولت در حمایت از اقشار فرودست جامعه شد.

صداقت در همین ارتباط می‌نویسد: «اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‌ها و پرداخت یارانه‌های نقدی به خانواده‌های ایرانی از آذرماه ۱۳۸۹، نخستین اثر خود را در سال ۱۳۹۰ با بهبود وضعیت توزیع درآمد و کاهش ضریب جینی به پایین‌ترین عدد در سال‌های پس از انقلاب نشان داد، اما بلافاصله در سال‌های بعد به سبب افزایش شدید نرخ تورم، چند برابر شدن برابری دلار نسبت به ریال، همزمان با اعمال تحریم‌های بین‌المللی، شاهد افزایش دوباره ضریب جینی و نیز وخامت نسبی توزیع درآمد هستیم». روند افزایش شکاف طبقاتی در ایران، به دلیل عوامل یاد شده در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. از یکسو این بار دولت آمریکا به صورتی یکجانبه ایران را تحریم کرد و از سوی دیگر بهای جهانی نفت چندان افزایشی نیافت و دولت نیز در دوران تحریم‌ها، بخش‌ قابل توجهی از درآمد نفتی خود را از دست داد. در نتیجه توان دولت برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، باز هم کمتر شد. 

کاهش شکاف طبقاتی در سال ۱۳۹۸، کار کارستان دولت

آخرین بررسی‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که شاخص ضریب جینی در ایران و در سال ۱۳۹۸، نسبت به سال قبل از خود کاهشی محسوس داشته است. این آمارها حاکی از آن است که دولت توانسته است با اقدامات خود، شکاف طبقاتی در ایران را کاهش دهد. در گزارش «توزیع درآمد در ایران ۱۳۸۰-۱۳۹۸» دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری ایران مرکز آمار که در تیرماه امسال منتشر شده، در همین ارتباط آمده است: «تمامی شاخص‌های محاسبه شده، بیانگر بهبود نسبی توزیع درآمد در سال ۱۳۹۸ نسبت به سال‌های قبل از آن است». مرکز آمار در همین گزارش درباره دلایل کاهش شکاف طبقاتی در سال ۱۳۹۸ چنین توضیح می‌دهد: «از دلایل عمده این بهبود در دهک‌های پایین درآمدی، می‌توان به کمک سازمان‌ها و نهادهای دولتی به دهک‌های پایین درآمدی اشاره کرد». | ایرنا