تورم جوانی؛ فرصت طلایی

تحولات ساختار سنی و افزایش جمعیت در سن کار (بین ۱۵ تا ۶۴ سال)، منجر به فرصت طلایی پنجره‌ جمعیتی در ایران شده است.

اقتصاد ایران در شرایطی قرار گرفته که برای رشد بیشتر، باید از سوخت بهره‌وری، استفاده کند، چرا که روند سرمایه‌گذاری در حال تحلیل رفتن است. اتفاقا برای بهره‌وری نیروی کار، با یک فرصت بکر روبه‌رو است. تحولات ساختار سنی و افزایش جمعیت در سن کار (بین ۱۵ تا ۶۴ سال)، منجر به فرصت طلایی پنجره‌ جمعیتی در ایران شده است. در این پنجره‌، تورم جوانی جمعیت وجود دارد که پتانسیلی برای رشد شاخص‌های انسانی به حساب می‌آید. البته نیروی کار بیشتر، سالم‌تر و با تحصیلات بهتر تنها در حالتی می‌تواند به نفع اقتصاد تمام شود که حتی کارگران مازاد نیز به کار گرفته شوند.

«جواد حسین‌زاده» رئیس مرکز آمار ایران، در گفت‌وگویی به واکاوی این فرصت طلایی برای اقتصاد ایران به مناسبت روز ملی جمعیت (۳۰ اردیبهشت) پرداخته است. حسین‌زاده، اقتصاد باز، نیروی کار انعطاف‌پذیر و دسترسی به بازارهای جهانی را از جمله راهکارهای استفاده از این فرصت بیان کرد. به گفته رئیس مرکز آمار، دوران طلایی جمعیت ایران تا سال ۱۴۳۰ طول می‌کشد و در این دوران نسبت جمعیت در سن کار به حداکثر خود یعنی بالای ۷۰ درصد می‎رسد. اما شکوفایی این فرصت به‌خودی ‌خود رخ نمی‌دهد و صرفا فرصت بالقوه‌ای است که با سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی به فعل درمی‌آید.

توجه به سیاست‌گذاری‌های جمعیتی برای کشورها تا چه حد مهم و در ترسیم و تعیین آینده آنها تاثیرگذار است؟

جمعیت و ابعاد آن نقطه مرکزى هر نظام اجتماعى محسوب می‌شود. تحولات جمعیتى تقریبا تمام جنبه‌هاى زندگى انسان و جهان پیرامون وى را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و اثرات متعددی بر خرده‌نظام‌هاى اجتماعى، اقتصادى، سیاسى و محیطى وارد مى‌کند و منشأ تحولات چشمگیری در این حوزه‌ها مى‌شود. 

ساختار جمعیتی حال حاضر ایران در چه وضعیتی قرار دارد؟

طبق نظریه‌های مطرح گذار جمعیتی که تحولات حجم، رشد و ساختار سنی جمعیت جوامع را تبیین می‌کند، در ایران سهم جمعیت مولد یا بالقوه فعال از نظر اقتصادی (افراد ۱۵ تا ۶۴ ساله) طبق سرشماری ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران، به حداکثر خود در سال‌های اخیر (۹/ ۶۹ درصد کل جمعیت کشور)، رسیده است و باعث به‌وجود آمدن پدیده‌ای شده که آن را «پنجره فرصت جمعیتی» نامیده‌اند؛ پدیده‌ای که حدودا از سال ۱۳۸۰ آغاز شده و تا حدود سال ۱۴۳۰ ادامه خواهد یافت.به فعلیت درآمدن این فرصت، مستلزم توجه ویژه به نقش تغییرات ساختار سنی در «چرخه عمر اقتصادی» و سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی شایسته برای بهره‌گیری هر چه بیشتر از آن است؛ چراکه در حال حاضر جمعیت ایران جمعیت جوانی است که بیش از دو سوم آن در سن فعالیت و کار به سر می‌برند.

پیش‌بینی‌های انجام‌شده درخصوص ساختار جمعیتی ایران در آینده، چگونه است؟

روند تغییرات هرم سنی و جنسی جمعیت ایران براساس گزارش «چشم‌انداز جهان» (سازمان ملل) نیز نشان می‌دهد این ساختار در مقاطع مختلف گذشته، حال و آینده به‌گونه‌ای تغییر کرده که از ساختار کاملا جوان قبلی، در حال حاضر به یک ساختار میانسال رسیده و از این ‌پس به سمت ساختار سالخورده تغییر خواهد کرد. نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران هم این مساله را تایید می‌کند که میانه سنی جمعیت به ۳۰ سال، سهم افراد کمتر از ۱۵ سال به ۲۴ درصد، سهم افراد بالای ۶۵ سال به ۱/ ۶ درصد و نسبت افراد بالای ۶۵ سال به افراد کمتر از ۱۵ سال به رقم ۴/ ۲۵ رسیده و در مجموع، تقسیم‌بندی مذکور نشان‌دهنده‌ مرحله میانسالی تغییرات ساختار سنی است که این ساختار در آینده به سمت ساختار سالخورده تغییر خواهد کرد.

مراحل انتقال جمعیتی چگونه بر رشد اقتصادی اثر می‌گذارد؟

مراحل انتقال جمعیتی از طریق دو سازوکار بر عرضه نیروی کار تاثیر می‌گذارد؛ سازوکار اول، یک اثر اساسا مکانیکی است که از سالخوردگی منظم و گریزناپذیر نسل انفجار موالید نشأت می‌گیرد. زمانی که این جمعیت به سنین بین ۱۵ تا ۶۴ سالگی (گروه سنی جمعیت فعال) می‌رسند، میل به‌کار کردن دارند (عرضه نیروی کار) و منطق حکم می‌کند که از وضعیت وابسته به وضعیت مستقل روی بیاورند که براساس طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران، افزایش نرخ مشارکت اقتصادی در این سنین (مانند سایر کشورها) برای ایران نیز مشهود است. با ورود موج فرزندان متولدشده در سال‌های باروریِ بالا به زندگی بزرگسالی، بازار کار با جذب حجم بزرگتری از نیروی کار روبه‌رو خواهد بود و سرانه تولید ناخالص داخلی افزایش خواهد یافت. سازوکار دوم، تاثیر شرایطی است که در آن، بُعد خانوار به‌دلیل کاهش باروری کوچک‌تر شده، بنابراین زنان نیز تمایل بیشتری برای ورود به بازار کار می‌یابند. تاثیر این شرایط با این واقعیت نیز تقویت می‌شود که دختران بزرگسال در خانواده‌های کوچک‌تر، به میزان بیشتری به سمت تحصیل سوق پیدا می‌کنند. این سازوکار منجر به افزایش بهره‌وری آنان در بازار کار می‌شود، به‌گونه‌ای که نیروی کارِ قوی‌تر در خانواده‌های کوچک‌تر پدید می‌آید. انتقال این ساختار سنی جمعیت، زمینه افزایش پس‌اندازها را از طریق بهبود قابلیت کشور برای سرمایه‌گذاری و رشد فراهم می‌کند. در اینجا، باز هم اثر حسابداری مربوط به‌ اندازه جمعیت به‌خوبی اثر رفتار در کار تاثیرگذار است. جوان‌ترها و سالخورده‌ترها بیشتر از اینکه تولید کنند، مصرف می‌کنند؛ درحالی‌که جمعیت در سن کار، سطح بالاتری از دستاوردهای اقتصادی و نیز سطح بالاتری از پس‌انداز را به خود اختصاص می‌دهند.