سیاست ثبات – تغییر
در قبال ایران
مصطفی ترک زهرانی*
هشت سال پیش آمدن اوباما، تغییر اساسی بود. {قبلاً} تحلیلی تحت عنوان رمانتیسیزم آمریکایی را مطرح کردم. ساده‌شده این موضوع این خواهد بود که جامعه سیاسی آمریکا، صحنه تیاتری خواهد بود که دارای سه عنصر بازی، بازیگر و صحنه است. از زمان ریگان تا قبل از اوباما، قرائت محسوسی درباره رمانتیسیزم مطرح شد. حال اگر رییس جمهوری می‌توانست قرائت دیگری از رمانتیسیزم آمریکایی داشته باشد، می‌توانست گفتمان جدید شکل دهد. در غیر این صورت باید به روش رییس جمهور قبلی حرکت کند. در زمان ریگان فیلم‌های وسترن رونق داشت. بدان معنا که باید قهرمانی آمریکا را نجات دهد. این سؤال مطرح می‌شد که آیا مشکل از داخل است یا خارج؟ آیا آمریکا نیاز به چنین چیزی دارد؟ در زمان ریگان مشکل از خارج و نظام بین‌الملل بود. انقلاب اسلامی در ایران روی‌داده و روسیه، افغانستان را اشغال کرده بود. بنابراین محافظه‌کارترین قرائت درباره رمانتیسیزم آمریکایی در زمان ریگان مطرح شد. روسای جمهور بعد از ریگان همه در این چارچوب سیاست، قدرت و جهان‌بینی را تعریف کردند. اما اوباما اولین کسی بود که در زمان سناتوری خود در سنا، قرائت دیگری مطرح کرد. در آن زمان گفته شد که او رییس جمهور آمریکا خواهد بود. پیش‌بینی‌ها هم درست از آب درآمد. او نگاه جدیدی به جمهوری اسلامی ایران داشت. ما در ایران یک سؤال ساده داشتیم؟ ثبات – تغییر؟ چه چیزهایی در مقابل ایران تغییر می‌کند و چه مواردی بر همان روش قبلی ادامه می‌یابد؟ آیا می‌تواند قرائتی که از قرائت مطرح‌شده داشته باشد؟ تصمیم‌گیری هر فردی در دو فضا صورت می‌گیرد: فضای روانی که خود دارد و فضای روانی – روحی که در خارج از آن شکل می‌گیرد. هر رییس جمهوری در آمریکا بر اساس این دو فضا عمل می‌کند. رییس جمهوری می‌تواند قرائت جدیدی از رمانتیسیزم آمریکایی ارائه دهد که صرف ازنظر محیط خارجی، تحکم کند. اوباما سعی داشت این‌گونه عمل کند. گرچه او فرد سیاست خارجی نبود، اما بر اساس چشم‌اندازی که داشت، توانست دست به تغییرات مهمی بزند. فرق اوباما با جورج بوش در پیچیده فکر کردن و سیاه‌وسفید ندیدن است. اوباما گفته بود چیزی به نام جهان اسلام نمی‌شناسد. او گفته بود:» هم در ایران و هم عربستان مسلمان وجود دارد، که هرکدام یک سری فرصت‌ها و چالش‌هایی را برای آمریکا ایجاد می‌کند. بنابراین سیاست من در برابر هرکدام جداگانه است. من در برابر جهان اسلام سیاستی ارائه نمی‌کنم. حتی در برابر خاورمیانه نیز سیاستی ارائه نمی‌کنم.» اوباما از متحدان سنتی یعنی اسرائیل و عربستان فاصله گرفت. او بیان کرد:» تعریفی که شما از دشمن‌دارید، من نداشته و نگاه دیگری دارم.» بنابراین او به کوبا به‌گونه‌ای دیگر و به ایران نوعی دیگری نگاه کرد. تا پیش از اوباما نمی‌توانستید صحبت از دموکرات، لیبرال یا محافظه‌کار کنید و این‌که به چه میزان نسبت به ایران دشمنی داشته و راه‌حل ارائه می‌کنند. اما اوباما این تصویر را تغییر داد. تا پیش از اوباما سیاست‌های آمریکا در قبال ایران سه حالت داشت: ایران و آمریکا در حال جنگ، ایران و آمریکا در حال صلح، مهار، بازدارندگی و جنگ سرد
حال این سؤال مطرح می‌شود از دوران اوباما به بعد، رییس جمهور آمریکا چه می‌کند؟ آیا همان خط مهار را در پیش می‌گیرد؟ یا در خط جنگ؟ فرض را بر این می‌گذارم که به‌احتمال‌زیاد هیلاری کلینتون رییس جمهور می‌شود. با چنین فرضی چه تغییراتی می‌تواند در سیاست‌ها به وجود آید؟ اول باید گفت که هیچ‌کدام از دو نامزد آمریکا نمی‌توانند همانند ریگان ایران را به سمت جنگ سوق دهند. درعین‌حال نمی‌توانند مانند اوباما تصور دشمنی نسبت به ایران را نداشته باشند. بنابراین شاهد چیزی بینابین خواهیم بود. هیلاری عضو حزب دموکرات است و آنچه از این حزب به ارث برده، توافق هسته‌ای است. به همین خاطر نسبت به آن صرفاً با اختلافاتی که می‌تواند بسیار مهم باشد، متعهد خواهد بود. تمرکز هیلاری کلینتون بر تحریم‌هاست. زیرا دموکرات‌ها، تحریم اقتصادی را آلترناتیو جنگ می‌دانند. هیلاری کلینتون افتخار می‌کند که تحریم‌ها را وضع کرده و ایران را پای میز مذاکره آورده است. بنابراین فضا به‌گونه‌ای ترسیم می‌شود که با آمدن هیلاری کلینتون، تحریم‌های جدید به بهانه‌هایی مانند موشکی، اقدامات ایران در منطقه و متهم کردن سپاه برای مداخله وضع کند. شاید تندترین موضع این باشد که لغو تحریم‌ها منوط به متوقف شدن فعالیت‌های سپاه در منطقه شود. در اینجا باید نگاه بدبینانه‌ای به هیلاری کلینتون داشت. بحث‌های منطقه‌ای و حقوق بشر مهم خواهد بود. هیلاری کلینتون به‌منظور آن‌که ایران به تعهداتش عمل کند، فشار بیشتری وارد خواهد کرد. درعین‌حال اگر کنگره قانونی علیه ایران وضع کرد، همانند اوباما در برابر کنگره موضع‌گیری نمی‌کند.
* مدیرکل دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه/ منتشر شده در دیپلماسی ایران