گوهرریز و تمدن کاریزی

الوند زندی
سیر تکوین تمدن در ایران در پیوند با کاریز بوده است .با جرأت می توان گفت بیش از دو سوم فرهنگ غنی ایران کهن برگرفته از کاریز است.
اگر به جغرافیای ایران نگاهی عمیق تر بیاندازیم، جمله معروف پرفسور «جان هینلز» اسطوره شناس ایرانی را که می نویسد جغرافیا به ناچار بر فرهنگ تاثیر می گذارد، را می توانیم ببینیم. فرهنگی که از حفر قنات در اعماق زمین و در دل بیابان های خشک و سوزان فلات مرکزی ایران گواه این است که این شاهکار مهندسی نیاکان مان در اعصار گذشته فراتر از یک همت بوده، به طوری که تمدنی را در دل این مرز و بوم به نام «تمدن کاریزی» ایجاد نموده است. تمام شهرها و روستاهایی که از دل این تمدن غنی از رسوم و فرهنگ ناب شکل گرفته از زلالی، پاکی و آرامی آب کاریز بوده اند، خود بخش وسیعی از تاریخ ایران را شکل داده است.
باغ شهر جوپار نیز با گوهرریزش در دل همین تمدن کاریزی جای دارد. به دشت جوپار که می نگریم در می یابیم که وجود قنوات متعدد در این خطه، زبان به گفتار می گشاید و بخشی غنی از فرهنگ تمدن کاریزی که ریشه چنار مانندی در لا به لای تار و پود رسوم این مناطق دوانده است، را روایت می کند. کاریز گوهرریز که همت انسان های این تمدن به وضوح در آن دیده می شود بخش مهمی از فرهنگ شهر جوپار را تشیکل می دهد.
ضرب المثل ها، شعرها و… در این منطقه می تواند شاهدی بر این مدعا باشد.
به آداب و رسوم، مردمان، فرهنگ و شکل گیری محلات جوپار که نگاه می کنیم نفوذ و قدرت قنات گوهرریز و نقش این نماد صبر و همت دیده می شود.
اگر به نقش گوهرریز و تأثیر آن بر فرهنگ مردم سرزمین جوپار دقت کنیم، در می یابیم که یک اثر دستکند بشر که خود زاده مهر افرادی با فرهنگ بوده است، چه طور می تواند سند هویت مردم شناسی و جامعه شناسی یک منطقه را در طول تاریخ تدوین کند و تکامل ببخشد.
تکاملی که این قنات به مانند اکثر قنوات حوزه تمدن کاریزی، در شکل گیری محلات و به طور کلی شالوده یک شهر داشته نشان می دهد که احترام به آب و مهم شمردن این مایه حیات در مناطق کویری ایران فراتر از تمام اندیشه ها در این باب می باشد.
گذر آب از میان خانه ها و باغ ها و مقدس دانستن این برکت بزرگ نشان از اعتقاد خاص مردمان کویر و تمدن کاریزی در این منطقه دارد.
به طوری که این احترام خاص را می توان در سخن کشاورز پیری فهمید که می گفت:«هر زمان آب به باغ من می رسد جلوی پایش می ایستم و به او سلام می کنم! »
تأثیر کاریز گوهرریز بر باغ شهر جوپار فراتر از یک سخن است. تأثیری که اگر در لا به لای صفحات تاریخ این سرزمین جستجویش کنیم هر جا که ورق بزنیم آن را به وضوح خواهیم دید. این نشان از پیوند عمیق این شاهکار مهندسی نیاکانمان با فرهنگ غنی این منطقه می باشد.
امید است با تحقیق در زمینه تأثیر حوزه تمدن کاریزی بر هویت ایران با همت پژوهشگران این حوزه راه برای شناخت این تمدن غنی در تمام ابعاد آن باز شود.