نگاهی به سابقه قلیان در ایران

قلیان اگرچه یک وسیله برای سرگرمی است اما چند وقتی یک‌بار تیتر یک اخبار اجتماعی می‌شود. وسیله‌ای که گمان می‌رود بعد از حمله پرتغالی‌ها به خلیج‌فارس در ایران رواج یافته باشد. البته در آن زمان توتون و تنباکو وارد ایران شد و ایرانی‌ها با تغییر روش استعمال توتون و تنباکو قلیان را اختراع کردند. از نشانه‌های قدیمی بودن قلیان همین‌که در شعر فارسی هم از قلیان استفاده‌شده است. اهلی شیرازی در رباعی که سال 942 سروده می‌گوید: قلیان ز لب تو بهره‌ور می‌گردد نی در دهن تو نیشکر می‌گردد/ بر گرد رخ تو دود تنباکو نیست ابری‌ست که بر گرد قمر می‌گردد.
آن‌طور که پیداست حدود سه دهه بعد از ورود پرتقالی‌ها به خلیج‌فارس، قلیان کشیدن در ایران رواج یافت. تاورنیه و شاردن در سیاحت‌نامه‌های خود برای اولین بار خبر از آن دادند. تاورنیه بعد از شرحی مختصر در مورد ساختمان و نحوه عملکرد قلیان نوشت:«ایرانیان زن و مرد، به‌طوری از جوانی عادت به کشیدن تنباکو کرده‌اند که کاسبی که باید روزی پنج شاهی خرج کند، سه شاهی آن را به مصرف تنباکو می‌رساند. می‌گویند اگر تنباکو نداشتیم، چطور ممکن بود کیف و دماغ داشته باشیم.» شاردن در سیاحت‌نامه خود نوشت که ایرانی‌ها حتی در حال سواری هم قلیان می‌کشیدند و حتی در مدارس استاد و شاگرد در جین مطالعه عمیق و دقیق، قلیان‌کشی می‌کردند! البته همان‌قدر که قلیان در ایران سابقه دارد، ممنوعیت قلیان هم قدیمی است. در زمان شاه‌عباس، او تلاش‌هایی برای محدود کردن استعمال قلیان انجام داد. مثلاً یک‌بار هنگامی‌که در سفر به گرجستان دانست که سربازان او پول خود را صرف دخانیات می‌کنند، توتون و تنباکو را با تجاری که آن‌ها را به اردوی او آورده بودند، یکجا سوزاند و بینی و لب سربازان خاطی را برید. در زمان شاه صفی هم تلاش‌هایی برای محدود کردن دخانیات شروع شد، اما مشکل این بود که درآمد حاصل از دخانیات برای دولت ایران بسیار قابل‌توجه شده بود و نمی‌شد از این درآمد هنگفت صرف‌نظر کرد. حتی در دوران قاجارها هم که قلیان به‌طور گسترده‌ای فزونی یافت، ماجرای نهضت تنباکو پیش آمد و قلیان چند وقتی استفاده نشد. گرچه پس از مدتی و با رفع مشکلات قرارداد تالبوت قلیان دوباره به خانه مردم و بخصوص جمع‌زنان بازگشت.