نگاهی گذرا بر وضعیت معماری کرمان امروز
فرم؛ تابع مادیات شده است
ناصر شجاعی
نزدیک به 120 سال از عمر یکی از معروف ترین جملات معماری دنیا توسط معمار برجسته آمریکایی لوئیس سولیوان می گذرد. «فرم تابع عملکرد است.» اما شاید این سوال در ذهن ایجاد شود که مگر ما چه قدر به رویداد های گذشته خود نیاز داریم و آیا جمله ای که 120 سال پیش مطرح شده، هنوز می‌تواند برای ما اهمیت داشته باشد؟
اگر صرفاً در مورد این جمله بحث کنیم شاید بتوان این پرسش را این گونه پاسخ داد که: بلی! این جمله همچنان حائز اهمیت است و یکی از دلایل آن می تواند این باشد که گاهی برخی از انسان ها از زمان خود جلوتر هستند و در بند ماهیت زمانی دوره زندگی خویش نیستند. نمونه بارز آن صاحب همین جمله است. شاید سوالی دیگر ذهن ما را درگیر خود نماید که آیا رویکردی معمارانه در گوشه ای دیگر از کره زمین می تواند برای این گوشه از کره زمین نیز سازگار و مفید واقع شود؟ پاسخ این است که: تا زمانی که در این طرف کره زمین معماری بومی و شاخص خودمان را داشتیم، هیچ نیازی به استفاده از رویکرد های آن طرفی ها نبود. اما امروزه که بالغ بر 90 درصد سبک ساخت و ساز ما در شهرهایمان پیرو سبک های آن طرف کره زمین است لذا ضروری است که حداقل اصولش را بدانیم و رعایت کنیم. بگذارید نگاهی ملموس تر به همین حوالی، یعنی ساخت و ساز های شهر عزیز خودمان کرمان داشته باشیم. فرم های ساختمانی ما تابع عملکرد هستند یا مادیات؟ اگر صادق باشیم به گزینه دوم می رسیم. بر حسب اتفاق، تعداد اندکی ساختمان را که مستثنی از این امر هستند را کنار بگذاریم، به این حقیقت تلخ پی می بریم که این «ریال» است که فرم ما را می سازد نه عملکرد و یا چیزهای دیگر. نتیجه این امر می شود وضع حاضر شهر. مجتمع های مسکونی صرفاً بالا رونده، مجتمع های تجاری فکر نشده و به جز فضاهای عمومی شهری که از دوره حاکم فقید کرمان «گنجعلی خان» برجای مانده، فضای شهری عمومی جدیدی به شهر اضافه نشده است که بخواهیم بگوییم عملکری است یا خیر. چه بخواهیم قبول کنیم و چه نخواهیم باید این واقعیت را بپذیریم شهر ما نیاز دارد از وضع حاضر زیباتر و برازنده تر باشد و اولین قدم آگاهی فردی است. باید بدانیم که معماری صرفاً ساختن و یا حتی زیبا ساختن نیست بلکه عملکردی و اصولی ساختن است.
خوب است که ترجمه بخشی از مقاله معروف سالیوان را که در سال 1896 نوشته شده است را ذکر کنم:
«این قانون نافذی از همه چیز است،ارگانیک و غیر ارگانیک، مسایل فیزیکی و متافیزیکی، انسانی و ماورای انسانی. تمامی اظهاراتی که از ذهن آدمی می گذرد. از قلب وی و روح او که باور دارد زندگی در اصطلاحاتش قابل شناسایی است و تجلی پیدا می کند. اصطلاحاتی همچون فرم تابع عملکرد است و این قانون است.»