به‌بهانهٔ برگزاری «کنفرانس تغییر اقلیم سازمان ملل متحد» (COP31) در آنتالیا

سایهٔ تغییر اقلیم بر گردشگری ایران





30 آبان 1405، 21:53

امروز دیگر تغییر اقلیم صرفاً یک دغدغهٔ محیط‌زیستی یا موضوعی محدود به محافل علمی و اجلاس‌های بین‌المللی نیست. این پدیده به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های اثرگذار بر اقتصاد جهانی، الگوهای توسعه، امنیت جوامع و آیندهٔ بسیاری از فعالیت‌ها تبدیل شده است. در این میان، صنعت گردشگری به‌دلیل وابستگی مستقیم به منابع‌طبیعی، شرایط آب‌وهوایی، کیفیت محیط‌زیست و جذابیت‌های طبیعی و فرهنگی مقاصد، هم از آسیب‌پذیرترین بخش‌ها در برابر تغییر اقلیم و هم یکی از بخش‌های اثرگذار در انتشار گازهای گلخانه‌ای به شمار می‌رود.
برگزاری سی‌ویکمین کنفرانس تغییر اقلیم سازمان ملل متحد (COP31) در آنتالیا، ترکیه، از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، مصادف با ۱۸ تا ۲۹ آبان‌ماه، بار دیگر اهمیت عبور از گفت‌وگوهای نظری و حرکت به سمت اقدامات عملی، سرمایه‌گذاری و اجرای برنامه‌های سازگاری با تغییر اقلیم را به نمایش گذاشت. این اجلاس در شرایطی برگزار شد که جهان با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته، از افزایش دمای زمین و بحران آب تا خشکسالی، آتش‌سوزی جنگل‌ها، سیلاب‌ها، تخریب اکوسیستم‌ها و جابه‌جایی الگوهای زیست و فعالیت اقتصادی مواجه است.
در سال‌های اخیر، نگاه به توسعهٔ گردشگری در بسیاری از کشورهای جهان دستخوش تحول شده است. اگر در گذشته افزایش تعداد گردشگران، توسعهٔ ظرفیت اقامتی و رشد درآمدهای گردشگری مهم‌ترین معیارهای موفقیت محسوب می‌شدند، امروز مفاهیمی همچون تاب‌آوری مقصد، مدیریت منابع، کاهش ردپای کربن، بهره‌وری انرژی، اقتصاد چرخشی، گردشگری مسئولانه و سازگاری با شرایط اقلیمی به بخش جدایی‌ناپذیر سیاست‌گذاری این صنعت تبدیل شده‌اند. براساس گزارش «شورای جهانی سفر و گردشگری» (WTTC)، سهم صنعت سفر و گردشگری از انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۳/۷ درصد بوده است. حمل‌ونقل با سهم ۴۰ درصدی و بخش خدمات و تأسیسات با سهم ۱۹ درصدی، از مهم‌ترین منابع انتشار در این صنعت هستند. این آمار نشان می‌دهد که گردشگری نه‌تنها باید برای کاهش آثار خود مسئولیت‌پذیر باشد، بلکه باید خود را برای مواجهه با پیامدهای تغییر اقلیم نیز آماده کند. در همین راستا، سیاست‌های گردشگری در سطح جهانی به‌تدریج با برنامه‌های ملی اقلیمی، تعهدات کاهش انتشار کربن، برنامه‌های سازگاری و اهداف توسعهٔ پایدار پیوند می‌خورند. در این رویکرد، مدیریت مقصد دیگر صرفاً به معرفی جاذبه‌ها، توسعهٔ زیرساخت‌ها و بازاریابی محدود نیست، بلکه شناخت توان و ظرفیت اکولوژیک مقصد، ارزیابی ریسک و مخاطرات اقلیمی، مدیریت مصرف آب و انرژی، حفاظت از تنوع زیستی و افزایش آمادگی جوامع محلی نیز در کانون توجه قرار گرفته است.
نگاهی به برنامه‌های اجلاس COP31 نیز این تغییر رویکرد را نشان می‌دهد. در کنار مباحث کلان اقلیمی، موضوعاتی نظیر گذار به انرژی‌های پاک، شهرهای تاب‌آور، اقتصاد چرخشی و پسماند صفر در دستور کار قرار داشت. از سال ۲۰۲۶ و از «کاپ ۳۰» در باکو، گردشگری نیز به موضوعات رسمی این کنفرانس بزرگ اضافه شده است. نشست تخصصی این صنعت در ۱۸ نوامبر، با تمرکز بر سیاست‌گذاری و مشارکت‌ها برای تحقق پسماند صفر، برقی‌سازی، تاب‌آوری و سرمایه‌گذاری برگزار شد. موضوعاتی مانند کربن‌زدایی، گردشگری چرخشی، همکاری‌های بین‌المللی و تاب‌آوری مقاصد نیز در نشست‌های تخصصی این روز مورد توجه قرار گرفتند.
این تحولات نشان می‌دهد که گردشگری در حال تبدیل شدن به یکی از عرصه‌های مهم اجرای سیاست‌های اقلیمی است؛ جایی که دولت‌ها، بخش خصوصی، جوامع محلی، نهادهای بین‌المللی و سرمایه‌گذاران باید مسئولیت مشترکی بر عهده بگیرند. برای ایران نیز توجه به این موضوع، نه یک انتخاب نمادین و نه صرفاً اقدامی در راستای همراهی با ادبیات جهانی توسعهٔ پایدار، بلکه ضرورتی راهبردی و حیاتی محسوب می‌شود.
کشور ما به‌واسطهٔ موقعیت جغرافیایی، اقلیم خشک و نیمه‌خشک، پراکندگی منابع آب و تنوع زیست‌بوم‌های طبیعی، با طیف گسترده‌ای از مخاطرات اقلیمی روبه‌رو است. افزایش دما، کاهش و پراکندگی بارش‌ها، خشکسالی‌های طولانی‌مدت، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست، بیابان‌زایی، گردوغبار، سیلاب‌های ناگهانی و آتش‌سوزی عرصه‌های طبیعی، هر یک نمونه‌ای از این مخاطرات اثرگذار بر سرنوشت کشور هستند.

این شرایط برای صنعت گردشگری ایران پیامدهای مستقیمی دارد. بخش مهمی از مزیت‌های کشور از منظر جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی به منابع آب، شرایط اقلیمی و سلامت اکوسیستم‌ها وابسته است. تالاب‌ها، دریاچه‌ها، جنگل‌ها، مناطق کوهستانی، سواحل، باغ‌ها، روستاهای گردشگری و حتی بافت‌های تاریخی و فرهنگی، هر یک به‌گونه‌ای از این شرایط آسیب می‌بینند.

افزایش روزهای بسیار گرم می‌تواند الگوی زمانی سفر و فصل‌های گردشگری را تغییر دهد. کاهش منابع آب، پایداری فعالیت هتل‌ها، اقامتگاه‌ها و سایر تأسیسات گردشگری را با چالش مواجه می‌کند. افزایش دمای شهرها، کاهش کیفیت محیطی و تشدید مخاطرات طبیعی نیز می‌تواند بر جذابیت، امنیت و رقابت‌پذیری مقاصد اثر بگذارد. در چنین شرایطی، این مزیت‌ها دستخوش تغییر می‌شوند. برخی مناطق که امروز در فصل‌های گرم پذیرای گردشگران هستند، ممکن است در آینده با محدودیت‌های جدی‌تری مواجه شوند و در مقابل، بعضی مقاصد کوهستانی یا مناطق دارای اقلیم معتدل، با افزایش تقاضا روبه‌رو شوند؛ اتفاقی که اکنون در برخی مقاصد مهم گردشگری جهان در حال رخ دادن است. این تغییرات، بدون برنامه‌ریزی و مدیریت علمی، باعث فشار جدی‌تر بر منابع و زیرساخت‌های مناطق جدید گردشگری می‌شود.

از طرفی، صنعت گردشگری ما در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از برنامه‌ها و تحولات توسعه‌ای همراه بوده است؛ از گسترش ظرفیت‌های اقامتی و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید گرفته تا توسعهٔ اقامتگاه‌های بوم‌گردی، توجه به گردشگری روستایی و عشایری و برگزاری رویدادهای گردشگری برای معرفی ظرفیت‌های متنوع فرهنگی و طبیعی کشور. این اقدامات زمانی می‌توانند به توسعهٔ پایدار و بلندمدت منجر شوند که ملاحظات اقلیمی و محیط‌زیستی از ابتدای امر در طراحی و اجرای آن‌ها لحاظ شده باشد. امروزه دیگر نمی‌توان از توسعهٔ گردشگری روستایی سخن گفت، اما به محدودیت منابع آب در روستاها بی‌توجه بود. نمی‌توان برای افزایش ظرفیت اقامتی برنامه‌ریزی کرد، اما بهره‌وری انرژی و مدیریت پسماند را ندیده گرفت و نمی‌توان برای رونق گردشگری طبیعی سرمایه‌گذاری کرد، اما نسبت به آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های میزبان بی‌توجه بود. این یعنی تغییر اقلیم باید در نظام سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی گردشگری کشور به جایگاه یک مسئلهٔ راهبردی و اولویت‌دار برسد. درحالی‌که در سطح جهانی، پیوند میان گردشگری و سیاست‌های اقلیمی به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی تبدیل شده، در کشور ما همچنان بخش مهمی از برنامه‌های توسعهٔ گردشگری با نگاه سنتی و صرفاً کمی دنبال می‌شود. افزایش تعداد تأسیسات، حجم سرمایه‌گذاری، ظرفیت اقامتی و تعداد گردشگران، اگرچه شاخص‌های مهمی در گردشگری هستند، اما به‌تنهایی نمی‌توانند بیانگر کیفیت و پایداری توسعه باشند. آنچه امروز بیش از هر چیزی ضرورت دارد، بازنگری در مفهوم توسعهٔ گردشگری و حرکت از توسعهٔ صرفاً کمی به سمت توسعهٔ هوشمند، سبز و تاب‌آور است.

باید این واقعیت را پذیرفت که تغییر اقلیم می‌تواند به‌تدریج مزیت‌های رقابتی برخی مقاصد را کاهش دهد، هزینهٔ فعالیت تأسیسات گردشگری را افزایش دهد و حتی امکان ادامهٔ فعالیت اقتصادی در برخی مناطق را با محدودیت جدی مواجه کند. بنابراین، توجه نکردن مناسب به این مسئله، در واقع نادیده گرفتن بخشی از آیندهٔ اقتصادی صنعت گردشگری کشور است.

تدوین برنامهٔ ملی اقدام اقلیمی در گردشگری که با مشارکت نهادهای مرتبط تهیه و اجرا شود، می‌تواند راهکار عملی و قابل‌تأملی در نظر گرفته شود؛ برنامه‌ای برای سازگاری با تغییر اقلیم و افزایش تاب‌آوری مقاصد گردشگری که باید متناسب با ویژگی‌های اقلیمی و ظرفیت‌های هر منطقه باشد و به برنامه‌های عملیاتی و قابل‌سنجش تبدیل شود. در همین زمینه، گسترش رویکردهای سبز در تأسیسات و مقاصد گردشگری، از جمله توسعهٔ نشان‌ها و استانداردهای هتل سبز، اقامتگاه‌های پایدار، راهنمایان سبز و مدیریت سبز مقاصد، باید به یک رویکرد فراگیر تبدیل شود. بهره‌وری آب و انرژی، مدیریت پسماند، خرید سبز، استفاده از محصولات و خدمات بومی و مشارکت گردشگران در حفاظت از محیط‌زیست باید در ارزیابی و حمایت از تأسیسات گردشگری جایگاه مشخصی داشته باشد. همچنین، توسعهٔ انرژی خورشیدی در زیرساخت‌های گردشگری موضوع مهم دیگری است که حمایت جدی و توجه بیشتر می‌خواهد. با توجه به ظرفیت بالای تابش خورشید در بیش از ۹۰ درصد کشور، استفاده از انرژی خورشیدی در هتل‌ها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مجتمع‌های گردشگری و تأسیسات واقع در مناطق روستایی می‌تواند به یکی از برنامه‌های اولویت‌دار تبدیل شود. طراحی سازوکارهای تسهیلاتی، مشارکت بانک‌ها، صندوق‌های توسعه‌ای و سرمایه‌گذاران بخش خصوصی برای ایجاد سامانه‌های خورشیدی و بهینه‌سازی مصرف انرژی، اقدامی اقتصادی و زیست‌محیطی است؛ اتفاقی که اگرچه در سال‌های اخیر مورد گفت‌وگو قرار گرفته، ولی هنوز به جریانی جدی و فراگیر تبدیل نشده است. اکنون زمان آن رسیده که گسترش همکاری‌های بین‌المللی و منطقه‌ای با این رویکرد مورد توجه جدی‌تر قرار بگیرد. استفاده از ظرفیت «سازمان جهانی گردشگری ملل متحد»، «شورای جهانی گردشگری پایدار»، «برنامهٔ توسعهٔ ملل متحد»، صندوق‌های بین‌المللی اقلیمی و سایر نهادهای تخصصی می‌تواند مسیر مناسبی برای انتقال دانش، تأمین منابع مالی و اجرای پروژه‌های مشترک فراهم کند. همچنین، همکاری با کشورهای دارای تجربهٔ موفق و در دسترس در منطقه، از جمله ترکیه و برخی کشورهای همسایه، در زمینهٔ گردشگری سبز، مدیریت آب، انرژی‌های تجدیدپذیر و تاب‌آوری مقاصد می‌تواند به شکل‌گیری برنامه‌های عملی و قابل‌اجرا کمک کند. کاپ ۳۱ هم به پایان رسید و همچنان آغاز راه پرپیچ‌وخمی را پیش پای کشورها و به‌ویژه صنعت گردشگری تجربه می‌کنیم؛ شرایطی که برخلاف بسیاری دلایل تعارض‌زا، بهانه‌ای برای پیوند و تعامل کشورها و مردم فراهم کرده است.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

برای ۱۳ نفری که به خانه نرسیدند

هیچ کودکی نباید بهای ترس ما را بپردازد

تجربه سیلاب‌های اخیر بار دیگر ضرورت توجه به مخاطرات اقلیمی در طراحی زیرساخت‌های انرژی را مطرح کرد

نیروگاه‌های خورشیدی در برابر سیلاب چقدر مقاوم‌اند؟

«آلاله بهرامیان»، روان‌پزشک، از آنچه قطعی اینترنت بر روان جامعه به جای گذاشت، می‌گوید

اختلال در «ما شدن»

آقای رئیس‌جمهور! مدیران شما نیاز به آموزش محیط‌زیستی دارند

در عصر کنونی، صنایع‌دستی دیگر صرفاً مجموعه‌ای از کالاهای تزئینی یا سوغات محسوب نمی‌شود، بلکه بسیاری از دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی به این حوزه،

خطر فرسایش ارزش‌های فرهنگی صنایع‌دستی

کارشناس صنعت برق راه‌های عبور از بحران را تشریح کرد؛

راه عبور از ناترازی برق؛ چهار راهبرد برای کاهش خطر خاموشی

روایت‌های سینمایی از خشونتی علیه زنان می‌گویند که با تغییر زمان و جغرافیا همچنان تکرار می‌شود

در خانـــــــــه پدری

گردشگری روستایی به کجا می‌رود؟

محل تدفین چه کمکی به جایگاه شهدا می‌کند؟