روایت‌های سینمایی از خشونتی علیه زنان می‌گویند که با تغییر زمان و جغرافیا همچنان تکرار می‌شود

در خانـــــــــه پدری





29 آبان 1405، 20:39

«خانه پدری» «کیانوش عیاری» از آن دست فیلم‌هایی است که نمی‌توان آن را در محدوده زمان داستانی‌اش محصور کرد، فیلمی که هرچه از زمان وقوع روایتش فاصله می‌گیریم، ارجاعات بیرونی‌اش هولناک‌تر و معاصرتر می‌شوند. با مرور اتفاقات اخیر درباره قتل «سوگند صیادی»، «ملوک»، دختر مدفون در زیرزمین یک خانه قدیمی، دیگر فقط شخصیت یک فیلم نیست. او در نام دخترانی تکرار می‌شود که سرشان بریده می‌شود، با ضربات چاقو جان می‌بازند یا از طبقات مرتفع به پایین پرتاب می‌شوند. خانه پدری نه به‌مثابه بازنمایی خشونتی متعلق به گذشته، بلکه به‌عنوان آینه‌ای در برابر اکنونی که هنوز نتوانسته است زن را از مالکیت مردانه رها کند، اکنونی که در آن، با وجود تمام ادعاهای پیشرفت، فناوری، سواد و اتصال به جهان، هنوز گاهی خانه امن‌ترین مکان برای پنهان کردن خشونت علیه یک دختر بی‌دفاع است.

فیلم خانه پدری این خشونت را به‌مثابه پدیده‌ای تاریخی، ساختاری و بازتولیدشونده در لایه‌های مختلف جامعه بازنمایی می‌کند، خشونتی که نه با پایان یافتن یک دوره تاریخی از میان می‌رود و نه با تغییر شکل ظاهری خانواده و مناسبات اجتماعی متوقف می‌شود. عیاری در این فیلم خانه را به یک آرشیو زنده از جنایت تبدیل می‌کند، خانه‌ای که دیوارهایش حافظه دارند، زیرزمینش حامل حقیقتی مدفون است و سکوت اعضای خانواده به اندازه دست‌های قاتل در استمرار آن جنایت نقش ایفا می‌کند.

ملوک، شخصیت محوری و در عین حال غایب فیلم، از همان آغاز در موقعیتی قرار می‌گیرد که گویی پیشاپیش از حق حیات، دفاع و حتی روایت کردن خود محروم شده است. پدر، در جایگاه قدرت مطلق خانوادگی، نه به دنبال حقیقت است و نه در پی شنیدن صدای دخترش. آنچه برای او اهمیت دارد، حفظ تصویری است که جامعه از خانواده‌اش خواهد داشت.

زیرزمین در داستان استعاره‌ای از لایه‌های زیرین حافظه جمعی و تاریخ اجتماعی ماست، جایی که خشونت علیه زنان در آن پنهان می‌شود تا نظم ظاهری خانواده و جامعه بدون اختلال ادامه پیدا کند. ملوک در زیرزمین دفن می‌شود، اما آنچه دفن شده، فقط پیکر او نیست. امکان اعتراض، امکان زندگی و امکان حق بر بدن و سرنوشت او نیز به خاک سپرده می‌شود. خانه بر روی جسد او به زندگی ادامه می‌دهد، درست همان‌طور که جامعه بر روی رنج زنان سرکوب‌شده بنا شده و اغلب ترجیح داده است نشانه‌های این رنج را نبیند. ملوکِ خانه پدری اما دختری نیست که صرفاً صد سال پیش می‌زیسته یا سرنوشتش در قاب یک روایت تاریخی محصور شده. او نه به گذشته تعلق دارد و نه با پایان فیلم در زیرزمین خانه عیاری باقی می‌ماند. ملوک هر روز دوباره متولد می‌شود، در تیتر خبرهایی که از گوشه‌وکنار این جامعه به ما می‌رسند، در روایت زنانی که با ضربات چاقو به قتل می‌رسند، دخترانی که سرشان بریده می‌شود، زنانی که به آتش کشیده می‌شوند. او در هر نام تازه‌ای که به فهرست قربانیان خشونت خانوادگی اضافه می‌شود، در هر خبری که با عنوان قتل ناموسی منتشر می‌شود و در هر پرونده‌ای که پس از چند روز از حافظه عمومی کنار می‌رود، دوباره حضور پیدا می‌کند. ملوک نام مستعار تمام زنانی است که مردانی مدعیِ مالکیت بر بدن و سرنوشتشان شده‌اند.

خشونت گویی متناسب با جغرافیای جدید زندگی شهری، شکل و مکان دیگری پیدا کرده است و پدرسالاری نیز همراه با تغییر معماری شهر، ابزار و جغرافیای اعمال قدرت خود را تغییر داده است.

آبرو، واژه‌ای به‌ظاهر اخلاقی و اجتماعی، در مناسبات پدرسالارانه به ابزاری برای مشروعیت بخشیدن به کنترل بدن زنان تبدیل می‌شود. دختر باید مطابق خواست خانواده زندگی کند، درباره روابط عاطفی و اجتماعی خود پاسخ‌گو باشد و این منطق با عبور از گذشته تاریخی ناپدید نشده است، بلکه در بسیاری موارد زبان خود را تغییر داده و در شکل‌های جدیدتری از کنترل، تهدید، سرکوب و خشونت استمرار یافته است.

امروز دیگر نمی‌توان تمام مسئولیت این فجایع را صرفاً به سنت‌های خانوادگی و باورهای عقب‌مانده برخی افراد نسبت داد. هنگامی که قوانین حمایتی در برابر خشونت خانوادگی ناکافی‌اند، استقلال و امنیت دختران در برابر اقتدار پدر تضمین نمی‌شود و هشدارهای یک کودک یا نوجوان درباره احتمال آسیب دیدن جدی گرفته نمی‌شود، مسئله از محدوده یک خانواده فراتر می‌رود. ساختارهای قانونی، نهادهای آموزشی، نظام حمایت اجتماعی و سازوکارهای مداخله در بحران نیز باید در معرض پرسش قرار گیرند.

در فیلم خانه پدری، مردان خانواده چنان در منطق خشونت، اقتدار و بی‌اعتنایی به رنج زنان غرق شده‌اند که گاهاً شخصیت‌پردازی آنان یکدست، سیاه و حتی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد. گویی مردان این جهان داستانی همگی در یک نظام اخلاقی مشترک قرار گرفته‌اند و امکان چندانی برای پیچیدگی روان‌شناختی یا فاصله گرفتن از آن ندارند. این مسئله می‌تواند از منظر نقد سینمایی محل بحث باشد، اما مرز میان اغراق سینمایی و واقعیت اجتماعی همیشه به‌سادگی قابل تشخیص نیست. در اینجا کافی است به اخبار مربوط به قتل‌های موسوم به ناموسی مراجعه کنیم که گاهی به‌مراتب از تخیل سینمایی نیز هولناک‌ترند. اینجا سینما نه لزوماً واقعیت را بزرگ‌نمایی می‌کند، بلکه گاهی تنها بخش کوچکی از خشونتی را به تصویر می‌کشد که جامعه ترجیح می‌دهد با دیدن آن مواجه نشود.

خانه پدری درباره سرکوب امکان سخن گفتن از این سرکوب نیز هست. تاریخ نمایش و توقیف این فیلم خود بخشی از معنای اجتماعی آن شده است. فیلمی که می‌کوشد خشونت پنهان در خانه را آشکار کند، با محدودیت در نمایش عمومی مواجه شد. گویی جامعه نه فقط درون داستان، بلکه بیرون از پرده نیز آمادگی دیدن زیرزمین خانه خود را ندارد. در طول دهه‌ها، خانه پدری تغییر می‌کند، نسل‌ها عوض می‌شوند و مناسبات اجتماعی صورت‌های تازه‌ای به خود می‌گیرند، اما راز دفن‌شده همچنان در مرکز خانه حضور دارد. گذشته در اکنون حضور دارد و هر نسل، به شکلی، با میراث خشونتی مواجه می‌شود که نسل پیشین آن را پنهان کرده است. این ساختار روایی با مفهوم حافظه جمعی ارتباط پیدا می‌کند. حافظه جمعی فقط آن چیزی نیست که جامعه به یاد می‌آورد. آن چیزی است که تصمیم می‌گیرد به یاد نیاورد. سکوت درباره قتل ملوک نوعی مشارکت در جنایت است. کسانی که از حقیقت آگاه‌اند، اما برای حفظ ظاهر خانواده آن را پنهان می‌کنند، در بازتولید نظم خشونت‌بار سهم دارند. این سکوت در جهان واقعی نیز شکل‌های متعددی دارد ــ بی‌اعتنایی جامعه، توجیه خشونت با عنوان تربیت و غیرت و تبدیل قربانی به متهم. در چنین وضعیتی، جنایت محصول شبکه‌ای از سکوت‌ها، سرکوب‌ها، سانسورها و بی‌عملی‌هاست.

انسان معاصر می‌تواند به کمک فناوری با دورترین نقاط جهان ارتباط برقرار کند، به پیشرفته‌ترین دانش‌ها دسترسی داشته باشد و از تحولات علمی و فرهنگی جهان آگاه شود، اما ممکن است در همان حال، در مناسبات درون خانه همچنان اسیر تعریفی ابتدایی از اقتدار مردانه باشد، تعریفی که براساس آن پدر خود را صاحب‌اختیار بدن، انتخاب، روابط و حتی حق حیات دخترش می‌داند. ما از زیرزمین خانه‌های ویلایی، از انبارهای تاریک، به طبقه پنجم برج‌های مسکونی، به عصر اینترنت و هوش مصنوعی رسیده‌ایم، اما هنوز نتوانسته‌ایم زن را از مالکیت مرد بیرون بیاوریم. معماری شهر مدرن شده است. جهان به دهکده‌ای جهانی تبدیل شده، اما در خصوصی‌ترین قلمرو زندگی، گاهی همان مناسبات کهنه قدرت حکم می‌رانند. سینمایی که تلاش می‌کند نسبت به رنج‌های سرکوب‌شده زنان بی‌اعتنا نباشد، وظیفه‌ای فراتر از نمایش قربانی و برانگیختن ترحم تماشاگر دارد. چنین سینمایی باید مناسبات قدرت را قابل رؤیت کند، زبان توجیه خشونت را به پرسش بکشد و اجازه ندهد بدن زن صرفاً به ابژه‌ای برای تولید هیجان یا شوک بصری تبدیل شود. در این معنا، ملوک نباید فقط به‌عنوان دختری به یاد آورده شود که پدرش او را کشت. و سوگند و سوگندها نیز فقط در مقام یک خبر تکان‌دهنده یا نامی در چرخه اخبار قتل‌های خانوادگی در اذهان ما باقی بماند.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

رئیس سازمان بهزیستی کشور خبر داد؛

اعتبارات بهزیستی در دو سال چهار برابر شد؛ شناسایی ۵۱ هزار زن سالمند تنها

گردشگری روستایی به کجا می‌رود؟

جامعه‌شناسان و فعالان اجتماعی تحولات اجتماعی ایران و تأثیر آن بر فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد را بررسی می‌کنند

پایداری نهادهای مدنی در زمانه آشوب

محل تدفین چه کمکی به جایگاه شهدا می‌کند؟

«پیام ما» در هفته‌ای که گذشت

از بحران آب و میراث تا سال سخت کودکان

مروری بر وضعیت حقوق کودکان و نوجوانان در یکسال اخیر

سال سختِ کودکان ایران

رئیس کانون عالی بازنشستگان تأمین اجتماعی خبر داد؛

بیمه تکمیلی بازنشستگان تمدید شد؛ آغاز تعرفه‌های جدید از اول آذر+ ویدیو

نگاهی به رمان «طبل حلبی»؛ روایتی نامتعارف از حافظه، جامعه و گذشته آلمان

 تماشاگر کوچک تاریخ

شبکه‌های اجتماعی چگونه معیار کودکان و نوجوانان را برای سنجش خوشبختی تغییر می‌دهند؟

زندگی‌های بی‌نقص، بچه‌های نگران

کارآواهای قالیبافان چگونه ریتم کار، فرهنگ شفاهی و جهان درونی زنان بافنده را بازتاب می‌دهند؟

نغمه‌های گره‌خورده