در عصر کنونی، صنایع‌دستی دیگر صرفاً مجموعه‌ای از کالاهای تزئینی یا سوغات محسوب نمی‌شود، بلکه بسیاری از دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی به این حوزه،

خطر فرسایش ارزش‌های فرهنگی صنایع‌دستی





30 آبان 1405، 21:13

نگاهی چندوجهی و توسعه‌محور دارند. دلیل این تغییر نگرش نیز این است که صنایع‌دستی فقط محصول نهایی قابل عرضه نیست، بلکه حامل فرایند دانش، مهارت، تجربه و هویت تاریخی هر ملت است. آنچه ارزش واقعی صنایع‌دستی را شکل می‌دهد، نه صرفاً مواد اولیه به‌کاررفته یا زیبایی ظاهری و کارکرد آن، بلکه همین نظام دانشی و فرهنگی است که در پسِ تولید آن قرار دارد و به‌مثابه خاستگاه ظهور آن، نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند. سازمان یونسکو نیز در ۲۰۰۳، با تصویب «کنوانسیون پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس»، جایگاهی ویژه برای دانش و مهارت‌های بومی و سنتی قائل شد. این کنوانسیون از مهارت‌ها، فنون، دانش بومی و سنت‌هایی حفاظت می‌کند که امکان خلق محصولاتی نظیر صنایع‌دستی را فراهم می‌سازند. به عبارت دیگر، آنچه حفاظت می‌شود، استادکار، شیوه تولید، تجربه زیسته نسل‌ها و پیوند فرهنگی میان جامعه و هنرهای سنتی است؛ زیرا اگر این دانش از میان رود، حتی پیشرفته‌ترین کارگاه‌ها و تجهیزات نیز نمی‌توانند اصالت و شیوه‌ها و مهارت‌های بومی را بازآفرینی کنند و این اتفاق در هر کشور و جامعه‌ای خسرانی بزرگ به شمار می‌رود.

ازاین‌رو، بسیاری از کشورها با تدوین نظام‌های حمایت از هنرمندان، ثبت و مستندسازی مهارت‌های سنتی، نشان‌ها و جوایز معتبر، توسعه تجارت منصفانه، حمایت از آموزش نسل جدید، برندسازی در عرصه ملی و بین‌المللی و تسهیل دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی، از صنایع‌دستی و هنرهای سنتی خود چونان ابزاری برای تقویت قدرت نرم، توسعه پایدار، اشتغال، حفظ تنوع فرهنگی و تقویت اقتصاد خلاق حمایت می‌کنند. زیرا آن‌ها به این باور رسیده‌اند که صنایع‌دستی فقط کالای تجاری نیست، بلکه بخشی از سرمایه فرهنگی و هویت ملی محسوب می‌شود که حفاظت و توسعه آن، مسئولیتی عمومی و وظیفه حاکمیتی است.

در این بین، باید پرسید کشور ایران که یکی از متنوع‌ترین صنایع‌دستی جهان را دارد، تا چه اندازه توانسته است این نگرش و شیوه مواجهه را در سیاست‌گذاری‌های کلان خود نهادینه کند؟ آیا امروز صنایع‌دستی در ایران نیز، بخشی از میراث‌فرهنگی ناملموس در سیاست‌های کلان دیده می‌شود یا همچنان در قالب فعالیتی اقتصادی یا کالای تجاری صرف به آن توجه می‌کنند؟ واقعیت این است که بخش بزرگی از سیاست‌های توسعه صنایع‌دستی در ایران، بر شاخص‌های کمی متمرکز است. آمارسازی‌های بدون مرجع، رشد کمی تولید، افزایش صادرات، تعداد نمایشگاه‌ها و افزایش تعداد فروشندگان و بازاریابان شبکه‌ای، از معیارهای ساختار متولی برای نشان‌دادن موفقیت برنامه های اجرایی‌شان است. غافل از اینکه مسئله مهم چیز دیگری است: اگر توسعه بازار از حفاظت از دانش، مهارت و اصالت فرهنگی جدا شود، نتیجه آن توسعه‌ای ناپایدار و نامتعادل می‌شود. بازار ممکن است ازنظر کمی و آمارها رشد کند و به فرصتی برای دیده‌شدن افراد تبدیل شود، اما میراثی که باید از آن حفاظت کرد، متأثر از این نگرش کمیت‌گرایانه، به‌تدریج و در سکوت فرسوده و به فراموشی سپرده می شود.

در واقع، یکی از اهداف تدوین کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، دقیقاً جلوگیری از چنین وضعیتی در دنیاست. این کنوانسیون تأکید می‌کند که میراث‌فرهنگی ناملموس فقط زمانی زنده می‌ماند که در بستر جامعه جریان داشته باشد، نسل به نسل منتقل شود و از حمایت اجتماعی و نهادی برخوردار باشد. بنابراین، توسعه صنایع‌دستی صرفاً به معنای افزایش تولید نیست؛ بلکه به معنای حفظ نظام انتقال دانش، حمایت از استادکاران، تقویت جایگاه اجتماعی هنرمندان و ایجاد شرایطی است که جوانان نیز، ادامه این مسیر را ارزشمند بدانند. به عبارت دیگر، باید بستری پایدار برای حیات صنایع‌دستی و میراث‌فرهنگی ناملموس در جوامع به وجود آید و درست به همین دلیل، بسیاری از کشورها برای حفظ این سرمایه راهبردی، نظام‌های دقیق اصالت‌سنجی، استانداردهای کیفیت، حمایت از حقوق هنرمندان، آموزش مصرف‌کنندگان و سازوکارهای شفاف عرضه را توسعه داده‌اند. زیرا آن‌ها دریافته‌اند که اعتماد، اصالت و کیفیت صنایع‌دستی، مهم‌ترین مزیت رقابتی آن در بازارهای جهانی محسوب می شود.

کشور ما نیز ظرفیت آن را دارد که با اتکا به ظرفیت های صنایع‌دستی و هنرهای سنتی به یکی از قدرت‌های اقتصاد خلاق در منطقه و جهان تبدیل شود. اما تحقق این هدف، بیش از هرچیز، به تغییر نگاه نیاز دارد. صنایع‌دستی را نباید صرفاً ابزاری برای افزایش درآمد یا صادرات تلقی کرد؛ بلکه باید آن را سرمایه‌ای فرهنگی دید که توسعه اقتصادی آن در گرو حفاظت از ارزش‌های فرهنگی آن است.

این همان پیامی است که کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو به دولت‌ها منتقل می‌کند؛ حفاظت از میراث‌فرهنگی ناملموس، فقط نگهداری از گذشته نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده است. هر استادکاری که مهارت خود را به نسل بعد منتقل می‌کند، هر هنرمندی که اصالت را حفظ می‌کند و هر سیاستی که اعتماد عمومی را تقویت می‌کند، در حقیقت بخشی از این میراث جهانی را زنده نگه می‌دارد.

شاید بزرگ‌ترین چالش امروز صنایع‌دستی ایران، کمبود تولید یا نبود بازار نباشد؛ بلکه فاصله‌گرفتن تدریجی از همین نگاه فرهنگی باشد. هنگامی که صنایع‌دستی را فقط از دریچه آمارهای اقتصادی می‌بینند، به‌تدریج ارزش‌های ناملموسی که آن را از سایر کالاها متمایز می‌کند، به حاشیه رانده می‌شود. در چنین شرایطی، حتی اگر شاخص‌های تولید و فروش رشد کنند، ممکن است مهم‌ترین دارایی این حوزه، یعنی اصالت، اعتماد و سرمایه فرهنگی، به‌آرامی فرسوده شود. از‌این‌رو، بازخوانی کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو برای ایران به‌عنوان یکی از کشورهای امضا‌کننده آن، صرفاً بحثی حقوقی یا فرهنگی نیست؛ بلکه ضرورتی برای بازتعریف سیاست‌های توسعه صنایع‌دستی است. این توسعه زمانی به‌طور واقعی محقق می‌شود که حفظ مهارت‌های سنتی، حمایت از هنرمندان، تقویت اعتماد عمومی، پاسداشت اصالت و ایجاد بازارهای پایدار، هم‌زمان در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، ممکن است کالاها باقی بمانند، اما میراثی که به آن‌ها معنا می‌بخشد، به‌تدریج از میان رود؛ و این خسارتی است که با هیچ میزان افزایش تولید یا صادرات جبران نمی‌شود.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

آقای رئیس‌جمهور! مدیران شما نیاز به آموزش محیط‌زیستی دارند

«سمیه کریمی»، هنرمند و مدرس پته‌دوزی، در گفت‌وگو با «پیام ما» از افت کیفیت و دشواری‌های فروش این هنر می‌گوید

ظرافت پته در بازار رنگ می‌بازد

اعتراض‌ها به استقرار سازه‌های تبلیغاتی بی‌نتیجه ماند

ابهام در مجوز استقرار ربات و کانتینرها در حریم برج آزادی

در پی پایش‌های مستمر یگان حفاظت محیط‌زیست

دستگیری متخلف شکار غیرمجاز در زیستگاه‌های بویین‌میاندشت

در نشست تخصصی «زنان، آب و معیشت پایدار» عنوان شد

زنان، پیشرانان احیای دریاچه ارومیه

برنامه‌ریزی برای پایش تنوع زیستی و برآورد جمعیت گونه‌ها

آغاز سرشماری حیات‌وحش در ۱۱ منطقه حفاظت‌شده خوزستان از اول آذرماه

دو مورد پسماندسوزی در محدوده معادن شن و ماسه شهرستان قدس مهار شد

آموزش مفاهیم زیست‌محیطی به دانش‌آموزان شهریار همزمان با روز جهانی کودک

سه شکارچی بز کوهی در خلخال در مجموع به ۷۵ ماه حبس محکوم شدند

شکارچی غیرمجاز پیش از اقدام به شکار در پارک ملی ارسباران دستگیر شد