کارآواهای قالیبافان چگونه ریتم کار، فرهنگ شفاهی و جهان درونی زنان بافنده را بازتاب می‌دهند؟

نغمه‌های گره‌خورده





26 آبان 1405، 21:58

«کارآوا» یا «آواز کار» یا «کارنوا» اصوات، کلمات یا جملاتی است منظوم و غیرمنظوم که به قصد همراهی با کار سروده شده و قبل، حین و پس از انجام کار مولد به‌گونه‌ای ریتمیک و هماهنگ با کار خوانده می‌شود.

کارآوا لزوماً شعری با قافیه‌ها و ابیاتی ترتیب‌یافته و مشخص نیست، بلکه گاه اصواتی بی‌معناست. همچنین می‌تواند گفت‌وگوهایی روزمره باشد، بدون اینکه بتوان نام شعر و حتی نظم بر آن‌ها نهاد، و به لحاظ زبانی و ادبی از هرگونه پیچیدگی و تصنع خالی است.

کارآوا به دلیل شمول بر ارزش‌ها، باورها، سنت‌ها، مَثَل‌ها و اصطلاحات قدیمی و محلی و همچنین همراهی با آواز، ریتم و ملودی، از منظر جامعه‌شناسی، زبان‌شناسی و علم موسیقی ارزش چشمگیری دارد و فرهنگ شفاهی تمام‌وکمال مردمان قدیم را بازتاب می‌دهد.

آواز بازدهی مشاغل را افزایش می‌دهد و موجب می‌شود که کارگر یا هنرمند، محصول یا اثر بهتری تولید کند. کارآوا سازوکاری شناخته‌شده برای نظم‌بخشی، آسان‌سازی کارهای پرزحمت سنتی و موجب ایجاد شادی، شور و نشاط در محیط کار می‌شود. در سال‌هایی نه‌چندان دور، ایرانیان برای هر فعالیتی مانند نانوایی، کشاورزی، آشپزی، صیادی، نمدمالی، شبانی، خانه‌داری و حتی قالیبافی کارنوا داشته‌اند.

قالیبافان هنگام کار آوازها و ترانه‌هایی می‌خوانند که آینه سرشتشان است. زنان قالیباف به‌عنوان قشر عظیمی از نیروی کار در سراسر ایران نقش بسزایی در تولید، حفظ و انتقال این کارآواها به عهده دارند. ریتم موزون و هماهنگ دست‌های قالیبافان، صدای رهاشدن تارها، نوای دفتین یا شانه هنگام کوبیدن پودها، با رنگ و طرح فرش درآمیخته و ناخودآگاه بافنده را به خواندن وامی‌دارد.

فضای این موسیقی با همراهی اشعار یا نواهایی است که گاه بافنده قبلاً شنیده و گاه برآیند قوه تخیل و اندیشه اوست.

محتوای کارآواهای قالیبافان به اقتضای نوع زندگی، عقاید، رسوم و نوع رویکرد اجتماعی‌شان در میان افراد و اقوام مختلف، متغیر بوده و هر فرد این کارنواها را با گویش و لهجه خاص خود می‌خواند و تفکرات و حالات بافنده را القا می‌کند.

آواهای قالیبافی شامل اشعار شاعران بزرگ ایران مانند «حافظ»، «سعدی»، «مولانا»، «باباطاهر» و… است:

 

«ز دست و دیده و دل هر دو فریاد

که هرچه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد»

(باباطاهر)

 

همچنین آواهایی با منشأ مسائل روزمره و محیط زندگی، مانند لالایی، عاشقانه، سوگ، دلتنگی، شادی، ضرب‌المثل و… از جمله آواز کار قالیبافان است.

 

لالایی‌هایی چون:

 

«بخواب لالایی، لالاییت بگویم

بخواب ذکر خوابت را بگویم

بخواب لالا گل همیشه من

بخواب لالا عزیز دردونه من»

از دلتنگی‌ها:

 

«به یار من بگو جای تو خالی

که من چشم‌انتظارم پشت قالی»

از ضرب‌المثل‌ها:

 

«قالیباف نباش، قالی‌نشین باش.»

 

نواهای مذهبی مانند ذکر و تسبیح خداوند، ارادت به «اهل‌بیت» و بازخوانی نسخ تعزیه و… در پشت دار قالی، دسته‌ای دیگر از کارنواهای قالیبافان را تشکیل می‌دهد:

 

«شبی که منزلم بود فرش قالی

به مشهد می‌روم جای تو خالی

به مشهد می‌روم امام رضا را

ببوسم گنبد زرد طلا را»

 

ابیات زیر زمانی که قالی به اتمام رسیده و از دار پایین می‌آورند، خوانده می‌شود:

 

«اول به خدای حی داور

دوم به رسول تاج بر سر صلوات

سوم به علی و یازده فرزندش

بر خواجه کاینات، صلوات»

 

مهم‌ترین کارآواهای قالیبافان نقشه‌خوانی است. شخص نقش‌گو یا استادکار براساس طرح و نقشه تهیه‌شده برای قالی، بافندگان را برای انتخاب رنگ خامه مورد نظر و محل بافت آن راهنمایی می‌کند.

 

استادکار برای سرعت بخشیدن، جلوگیری از اشتباه و نظم بخشیدن به کار، موارد بافتنی را با علائم قراردادی و ترانه خاص می‌خواند. اساساً این شعرگونه‌ها همان نقشه قالی هستند که به‌صورت موزون و ریتمیک خوانده می‌شوند، گرچه ممکن است دارای وزن یکسانی نباشند، اما دارای زیبایی خاصی هستند.

 

از نقشه‌خوانی‌های کرمان:

 

«بیدمشکی به دوتا رفت. لاکی پیش اومد. سرمه‌ای جاخو. دارچینی پیش اومد و…»

 

از نقشه‌خوانی‌های کاشان:

 

«آبی بزن روش (استادکار) … زدم (جواب قالیباف)

سپید بزن پس … زدم

گلی بزن روش … زدم

گاو مثل مشکی … زدم

دوباره سبز بزن روش … زدم

چهار مثل سفید … زدم»

بی‌شک برای رسیدن به مفهوم واقعی و بن‌مایه این آواها زمانی بیشترین نتیجه را خواهیم گرفت که در جریان بافت و خوانش این ترانه‌ها توسط بافنده حضور داشته باشیم. در واقع، اگر بتوانیم نوع بیان و احساس بافنده را ببینیم، دریافت بیشتری از تأثیر درون‌مایه این آوازها خواهیم داشت.

 

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *