کارآواهای قالیبافان چگونه ریتم کار، فرهنگ شفاهی و جهان درونی زنان بافنده را بازتاب میدهند؟
نغمههای گرهخورده
26 آبان 1405، 21:58
«کارآوا» یا «آواز کار» یا «کارنوا» اصوات، کلمات یا جملاتی است منظوم و غیرمنظوم که به قصد همراهی با کار سروده شده و قبل، حین و پس از انجام کار مولد بهگونهای ریتمیک و هماهنگ با کار خوانده میشود.
کارآوا لزوماً شعری با قافیهها و ابیاتی ترتیبیافته و مشخص نیست، بلکه گاه اصواتی بیمعناست. همچنین میتواند گفتوگوهایی روزمره باشد، بدون اینکه بتوان نام شعر و حتی نظم بر آنها نهاد، و به لحاظ زبانی و ادبی از هرگونه پیچیدگی و تصنع خالی است.
کارآوا به دلیل شمول بر ارزشها، باورها، سنتها، مَثَلها و اصطلاحات قدیمی و محلی و همچنین همراهی با آواز، ریتم و ملودی، از منظر جامعهشناسی، زبانشناسی و علم موسیقی ارزش چشمگیری دارد و فرهنگ شفاهی تماموکمال مردمان قدیم را بازتاب میدهد.
آواز بازدهی مشاغل را افزایش میدهد و موجب میشود که کارگر یا هنرمند، محصول یا اثر بهتری تولید کند. کارآوا سازوکاری شناختهشده برای نظمبخشی، آسانسازی کارهای پرزحمت سنتی و موجب ایجاد شادی، شور و نشاط در محیط کار میشود. در سالهایی نهچندان دور، ایرانیان برای هر فعالیتی مانند نانوایی، کشاورزی، آشپزی، صیادی، نمدمالی، شبانی، خانهداری و حتی قالیبافی کارنوا داشتهاند.
قالیبافان هنگام کار آوازها و ترانههایی میخوانند که آینه سرشتشان است. زنان قالیباف بهعنوان قشر عظیمی از نیروی کار در سراسر ایران نقش بسزایی در تولید، حفظ و انتقال این کارآواها به عهده دارند. ریتم موزون و هماهنگ دستهای قالیبافان، صدای رهاشدن تارها، نوای دفتین یا شانه هنگام کوبیدن پودها، با رنگ و طرح فرش درآمیخته و ناخودآگاه بافنده را به خواندن وامیدارد.
فضای این موسیقی با همراهی اشعار یا نواهایی است که گاه بافنده قبلاً شنیده و گاه برآیند قوه تخیل و اندیشه اوست.
محتوای کارآواهای قالیبافان به اقتضای نوع زندگی، عقاید، رسوم و نوع رویکرد اجتماعیشان در میان افراد و اقوام مختلف، متغیر بوده و هر فرد این کارنواها را با گویش و لهجه خاص خود میخواند و تفکرات و حالات بافنده را القا میکند.
آواهای قالیبافی شامل اشعار شاعران بزرگ ایران مانند «حافظ»، «سعدی»، «مولانا»، «باباطاهر» و… است:
«ز دست و دیده و دل هر دو فریاد
که هرچه دیده بیند دل کند یاد
بسازم خنجری نیشش ز پولاد
زنم بر دیده تا دل گردد آزاد»
(باباطاهر)
همچنین آواهایی با منشأ مسائل روزمره و محیط زندگی، مانند لالایی، عاشقانه، سوگ، دلتنگی، شادی، ضربالمثل و… از جمله آواز کار قالیبافان است.
لالاییهایی چون:
«بخواب لالایی، لالاییت بگویم
بخواب ذکر خوابت را بگویم
بخواب لالا گل همیشه من
بخواب لالا عزیز دردونه من»
از دلتنگیها:
«به یار من بگو جای تو خالی
که من چشمانتظارم پشت قالی»
از ضربالمثلها:
«قالیباف نباش، قالینشین باش.»
نواهای مذهبی مانند ذکر و تسبیح خداوند، ارادت به «اهلبیت» و بازخوانی نسخ تعزیه و… در پشت دار قالی، دستهای دیگر از کارنواهای قالیبافان را تشکیل میدهد:
«شبی که منزلم بود فرش قالی
به مشهد میروم جای تو خالی
به مشهد میروم امام رضا را
ببوسم گنبد زرد طلا را»
ابیات زیر زمانی که قالی به اتمام رسیده و از دار پایین میآورند، خوانده میشود:
«اول به خدای حی داور
دوم به رسول تاج بر سر صلوات
سوم به علی و یازده فرزندش
بر خواجه کاینات، صلوات»
مهمترین کارآواهای قالیبافان نقشهخوانی است. شخص نقشگو یا استادکار براساس طرح و نقشه تهیهشده برای قالی، بافندگان را برای انتخاب رنگ خامه مورد نظر و محل بافت آن راهنمایی میکند.
استادکار برای سرعت بخشیدن، جلوگیری از اشتباه و نظم بخشیدن به کار، موارد بافتنی را با علائم قراردادی و ترانه خاص میخواند. اساساً این شعرگونهها همان نقشه قالی هستند که بهصورت موزون و ریتمیک خوانده میشوند، گرچه ممکن است دارای وزن یکسانی نباشند، اما دارای زیبایی خاصی هستند.
از نقشهخوانیهای کرمان:
«بیدمشکی به دوتا رفت. لاکی پیش اومد. سرمهای جاخو. دارچینی پیش اومد و…»
از نقشهخوانیهای کاشان:
«آبی بزن روش (استادکار) … زدم (جواب قالیباف)
سپید بزن پس … زدم
گلی بزن روش … زدم
گاو مثل مشکی … زدم
دوباره سبز بزن روش … زدم
چهار مثل سفید … زدم»
بیشک برای رسیدن به مفهوم واقعی و بنمایه این آواها زمانی بیشترین نتیجه را خواهیم گرفت که در جریان بافت و خوانش این ترانهها توسط بافنده حضور داشته باشیم. در واقع، اگر بتوانیم نوع بیان و احساس بافنده را ببینیم، دریافت بیشتری از تأثیر درونمایه این آوازها خواهیم داشت.
برچسب ها:
آداب و رسوم، باباطاهر، زنان قالیباف، فرهنگ شفاهی، فولکلور ایران، قالیبافی، کارآوا، موسیقی کار، نقشهخوانی قالی، هنر سنتی
نظر کاربران
نظری برای این پست ثبت نشده است.
مطالب مرتبط
نگاهی به رمان «طبل حلبی»؛ روایتی نامتعارف از حافظه، جامعه و گذشته آلمان
تماشاگر کوچک تاریخ
شبکههای اجتماعی چگونه معیار کودکان و نوجوانان را برای سنجش خوشبختی تغییر میدهند؟
زندگیهای بینقص، بچههای نگران
از میراث ذخیره آب تا زندگی جمعی؛ باززندهسازی برکههای قشم
تب اقیانوس، رنج مرجانها
بازخوانی کارکرد سیاسی شاهنامه در دربار ایلخانی
صد ملک دل به نیمنظر میتوان خرید
تجربههای دوران مدرسه میتوانند بر مطالبهگری زنان در کسبوکار اثر بگذارند
ترس از حرفزدن از کلاس درس شروع میشود
وقتی تصمیم درست دیر میرسد
ما همهچیز داریم!
حفاظت از جنگل و قوانین منابع آب
وب گردی
- «مقصد مهمه، رانندگی ایمن مهمتر»؛ کمپین جدید اسنپ برای ترویج رانندگی ایمن
- بهترین سایت های خرید تور لوکس
- تهران در مهر؛ ۵ تجربه متفاوت برای خداحافظی با پاییز
- هتل سنتی چیست؟ تنوع خدمات و تفاوت آن با هتل عادی
- بهترین هتل های مازندران و گیلان کدامند؟ 8 هتل های خوب شمال
- مشارکت اسنپ در خرید دستگاه استریل جراحی چشم
- لایو ترید؛ بهترین راه برای دیدن اجرای واقعی یک استراتژی معاملاتی
- بهترین آموزشگاه تیزهوشان کشور کجاست؟
- معرفی طرح های بیمه تکمیلی انفرادی سامان | پوششها و شرایط خرید
- مطالبه گنجاندن حداقل حقوق ۷۰ میلیونی معلمان در بودجه ۱۴۰۶ بیشتر
بیشترین نظر کاربران
گرگان؛ از یک کتاب شعر تا جاده پرپیچوخم شاهرود
پربازدیدها
1
رقص سوگوارانه؛ کنشی مقاومتی
2
رقص عزا
3
مبارزه با جستوجوی گنج
4
هوای آلوده با موتورهای منسوخشده و آلاینده خودروهای داخلی
5
گنجِ گمشده زیر چرخ لودرها



دیدگاهتان را بنویسید