نگاهی به رمان «طبل حلبی»؛ روایتی نامتعارف از حافظه، جامعه و گذشته آلمان

 تماشاگر کوچک تاریخ





26 آبان 1405، 22:21

در کتاب طبل حلبی، نوشته «گونتر گراس»، تاریخ آلمان از زاویه‌ای روایت می‌شود که کمتر می‌توان در روایت‌های معمول تاریخی سراغش را گرفت: نگاه کودکی که تصمیم می‌گیرد بزرگ نشود. گونتر گراس در نخستین رمان مهم خود، به‌جای دنبال کردن خطی مستقیم از رویدادهای سیاسی، زندگی شخصیتی عجیب را در مرکز داستان می‌گذارد و از خلال خاطرات او به سراغ جامعه‌ای می‌رود که زیر فشار تعصب، جنگ و دگرگونی‌های سیاسی قرار دارد.

راوی و شخصیت اصلی کتاب، «اسکار ماتزرات»، در آسایشگاه روانی بستری است و خاطرات زندگی‌اش را برای «برونو»، پرستار مراقب خود، بازگو می‌کند. او با مرور عکس‌های خانوادگی به گذشته بازمی‌گردد؛ گذشته‌ای که در روایتش مرز روشنی میان خاطره، خیال و واقعیت ندارد. اسکار در سه‌سالگی تصمیم می‌گیرد رشد جسمی‌اش را متوقف کند و از آن پس، با قامتی کودکانه جهان بزرگسالان را تماشا می‌کند. طبل حلبی کوچکی که همراه دارد، مهم‌ترین وسیله بیان اوست؛ چیزی بیش از یک اسباب‌بازی که به کمک آن می‌تواند اعتراض کند، خود را از اطرافیان جدا نگه دارد و به شیوه خودش به اتفاقات واکنش نشان دهد.

نگاه اسکار به بزرگسالان آمیخته به بدبینی و تمسخر است و او رفتارهای آنان را با فاصله‌ای انتقادی می‌نگرد. بااین‌حال، او بیرون از جهان پیرامونش قرار ندارد؛ حوادث تاریخی و تصمیم‌های دیگران پیوسته به زندگی‌اش راه پیدا می‌کنند. همین تناقض یکی از محورهای جذاب رمان است: اسکار می‌خواهد از جهان فاصله بگیرد، اما نمی‌تواند از تأثیر آن فرار کند.

داستان در بستر تاریخ دانتسیگ، زادگاه گراس، شکل گرفته و دوره‌ای پرآشوب از تاریخ آلمان را در بر می‌گیرد؛ از سال‌های پیش از «جنگ جهانی دوم» و گسترش نازیسم تا جنگ و پیامدهای آن. تحولات سیاسی در کتاب صرفاً پس‌زمینه‌ای برای ماجراهای شخصی نیستند. آن‌ها در مناسبات خانوادگی، روابط اجتماعی و سرنوشت شخصیت‌ها حضور دارند. گراس نشان می‌دهد چگونه ایدئولوژی و قدرت به زندگی روزمره نفوذ می‌کنند و چگونه آدم‌های عادی، آگاهانه یا ناآگاهانه، در برابر آن‌ها موضع می‌گیرند یا با آن‌ها همراه می‌شوند.

طبل اسکار در چنین فضایی معنایی نمادین پیدا می‌کند. ضرباهنگ آن نوعی زبان شخصی است؛ راهی برای مخالفت با نظم بیرونی و حفظ فاصله از جهانی که اسکار آن را پذیرفتنی نمی‌داند. او با طبل زدن فقط صدا تولید نمی‌کند، بلکه واکنش خود را به محیطی نشان می‌دهد که در آن صداهای جمعی و شعارهای ایدئولوژیک می‌کوشند همه را هم‌صدا کنند. این تقابل پرسشی درباره فرد و جامعه پیش می‌کشد: آیا می‌توان از تاریخی کناره گرفت که به خصوصی‌ترین بخش‌های زندگی نفوذ کرده است؟

یکی از ویژگی‌های برجسته طبل حلبی شیوه روایت آن است. اسکار راوی‌ای قابل‌اتکا و بی‌طرف نیست؛ خاطراتش گاه آشفته، اغراق‌آمیز و نامتعارف‌اند و خواننده باید پیوسته نسبت خود را با گفته‌های او بسنجد.

طبل حلبی را «نشر نیلوفر» با ترجمه «سروش حبیبی» منتشر کرده است. گونتر ویلهلم گراس، نویسنده، شاعر، نمایشنامه‌نویس و هنرمند تجسمی آلمانی، در ۱۶ اکتبر ۱۹۲۷ در دانتسیگ به دنیا آمد و در ۱۳ آوریل ۲۰۱۵ درگذشت. او پیش از شهرت ادبی، در زمینه گرافیک و مجسمه‌سازی آموزش دید و فعالیت کرد. گراس با «گروه ۴۷»، محفل اثرگذار نویسندگان آلمانی پس از جنگ، ارتباط داشت. طبل حلبی در سال ۱۹۵۹ منتشر شد و شهرتی بین‌المللی برای او به همراه آورد. این رمان در کنار «گربه و موش» و «سال‌های سگی» سه‌گانه دانتسیگ را شکل می‌دهد. گراس در سال ۱۹۹۹ «جایزه نوبل ادبیات» را دریافت کرد؛ «آکادمی نوبل» در توصیف آثارش به بازنمایی چهره فراموش‌شده تاریخ اشاره کرد.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *