هزینه روان جامعه کجاست؟

سلامت روان بخش جدایی‌ناپذیر سلامت عمومی است و بر کیفیت زندگی، روابط خانوادگی و اجتماعی و توانایی افراد برای مواجهه با سختی‌های زندگی تأثیر می‌گذارد. با این حال، انگ اجتماعی بیماری‌های روانی همچنان یکی از موانع مراجعه به‌موقع برای دریافت خدمات درمانی و بازگشت بیماران به زندگی اجتماعی است. این پیش‌داوری‌ها گاهی رنج بیماری را با احساس شرم، انزوا و طردشدگی همراه می‌کند. در همین رابطه و هم‌زمان با روز جهانی سلامت روان، مراسمی با هدف کاهش انگ اجتماعی اختلالات روانی و پاسداشت بیماران و خانواده‌های آن‌ها در بیمارستان روان‌پزشکی «روزبه» برگزار شد. در این مراسم که با حضور مسئولان وزارت بهداشت، بیماران، خانواده‌ها و برخی هنرمندان برگزار شد، شماری از حاضران از تجربه‌های خود برای بهبود وضعیت روانشان سخن گفتند. همچنین نمایشگاه آثار هنری بیماران این بیمارستان در حاشیه مراسم، فرصتی برای دیده‌شدن توانایی‌ها و تجربه‌های زیسته این افراد فراهم کرد تا به رفع پیش‌داوری‌های اجتماعی درباره بیماری‌های روانی و انگ‌زنی به آن‌ها کمک کند.

به گفته متخصصان روان‌پزشکی، سلامت روان تنها به توانایی فرد برای سازگاری با مشکلات محدود نمی‌شود. در جامعه‌ای که بحران‌های پی‌درپی، فشارهای اقتصادی و نااطمینانی نسبت به آینده زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار داده است، کاهش آسیب‌های روانی به حمایت‌های اجتماعی، مسئولیت‌پذیری نهادهای تصمیم‌گیر و دسترسی به خدمات درمانی نیز وابسته است. از سوی دیگر، این روزها که جامعه ایران با بحران‌های متفاوتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، کمبود دارو و تخت‌های روان‌پزشکی به بحران‌های کنونی سلامت افزوده است. بر همین اساس، روان‌پزشکان و مسئولان حوزه سلامت روان بر ضرورت توجه به هزینه‌های روانی بحران‌ها، تسهیل دسترسی به درمان و افزایش حمایت‌ها برای مراقبت از سلامت روان تأکید می‌کنند.

در شرایط بحرانی، مسئولیت فقط بر عهده افراد نیست

«همایون امینی»، عضو هیئت علمی گروه روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در حاشیه این مراسم و در گفت‌وگو با «پیام ما»، با اشاره به چالش‌های کنونی زندگی ایرانیان اظهار کرد: «ما در زندگی با چالش‌ها و فرصت‌های متعددی روبه‌رو هستیم و هرکدام از ما، از نظر زیستی، روانی و اجتماعی، نقاط قوت و ضعف متفاوتی داریم. مهم این است که بتوانیم توانمندی‌های خود را افزایش دهیم، استعدادهایمان را شکوفا کنیم و در مواجهه با مشکلات، برای حل آن‌ها تلاش کنیم یا محدودیت‌هایی را که امکان تغییرشان وجود ندارد، بپذیریم.»

او ادامه داد: «نخستین گام برای مواجهه با مشکلات، شناخت توانایی‌ها و محدودیت‌های خودمان است. اگر محدودیتی قابل برطرف‌شدن باشد، باید برای رفع آن تلاش کنیم؛ اما اگر تغییر آن در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست، پذیرش آن به‌عنوان بخشی از واقعیت زندگی می‌تواند به ما کمک کند.»

به گفته این روان‌پزشک، در شرایطی که جامعه با فشارهای اقتصادی و اجتماعی، نااطمینانی نسبت به آینده و بحران‌های متعددی مواجه است، نمی‌توان انتظار داشت که هر فرد به‌تنهایی همه مشکلات را حل کند: «جامعه ما در یک سال گذشته، هم با تهاجم و حمله بیرونی و هم با مشکلات داخلی و پیامدهای حل‌نشده آن‌ها روبه‌رو بوده است. این شرایط به بخش‌های مختلف جامعه آسیب وارد کرده است. در چنین وضعیتی، کسانی که مسئولیت اداره جامعه را بر عهده دارند، باید برای کاهش فشار از دوش مردم تلاش کنند؛ از جمله با کاهش نااطمینانی نسبت به آینده، ایجاد امید به بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی و فراهم‌کردن امکان برنامه‌ریزی برای زندگی. مردم باید بتوانند در کنار فشارهای روزمره، نشانه‌هایی از ثبات و امکان بهبود وضعیت را نیز ببینند.»

او ادامه داد: «البته تحقق این انتظارات ممکن است آسان نباشد، اما دشواری اجرای آن‌ها از مسئولیت نهادهای تصمیم‌گیر کم نمی‌کند. در کنار مطالبه‌گری از مسئولان، هر فرد نیز می‌تواند بررسی کند که در چه زمینه‌هایی امکان اثرگذاری و ایجاد تغییر دارد و کدام مسائل خارج از کنترل اوست. تمرکز بر امور قابل‌تغییر و پذیرش واقعیت‌هایی که فعلاً امکان تغییرشان وجود ندارد، می‌تواند به افزایش تاب‌آوری کمک کند.»

عضو هیئت علمی گروه روان‌پزشکی با تأکید بر اینکه تاب‌آوری افراد یکسان نیست، توضیح داد: «بخشی از این تفاوت به ویژگی‌های زیستی و فردی بازمی‌گردد؛ برخی افراد در برابر فشارها آسیب‌پذیرترند و ممکن است زودتر دچار اضطراب، افسردگی یا مشکلات روانی شوند، درحالی‌که برخی دیگر توان بیشتری برای تحمل شرایط دشوار دارند. البته این تفاوت‌ها به معنای تغییرناپذیر بودن وضعیت افراد نیست و مداخلات درمانی، از جمله درمان دارویی در موارد لازم، می‌تواند به بهبود وضعیت و افزایش توانایی فرد برای مواجهه با مشکلات کمک کند. با این حال، نباید نقش شرایط بیرونی را نادیده گرفت. بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی می‌تواند از میزان آسیب‌پذیری افراد بکاهد و به آن‌ها کمک کند تا از مراحل دشوار زندگی با آسیب کمتری عبور کنند. حمایت و امیدبخشی نباید به معنای ایجاد امید واهی یا نادیده‌گرفتن مشکلات باشد؛ بلکه هدف این است که افراد بتوانند با تکیه بر حمایت‌های واقعی، شرایط دشوار را با آسیب کمتری پشت سر بگذارند.»

جای خالی هزینه‌های روانی بحران‌ها در تصمیم‌گیری‌ها

امینی در ادامه به مسئله پیامدهای بحران‌ها و هزینه‌های روانی پرداخت و گفت: «در حوزه سلامت روان، راهنماها و دستورالعمل‌هایی برای مواجهه با شرایط بحرانی وجود دارد، اما مسئله مهم این است که تا چه اندازه به آن‌ها توجه می‌شود و در عمل مورد استفاده قرار می‌گیرند. به‌ویژه افرادی که در سطوح کلان کشور تصمیم‌گیری می‌کنند، باید پیامدهای روانی تصمیم‌های خود را در کنار سایر آثار آن در نظر بگیرند.»

او تأکید کرد: «در تصمیم‌گیری‌های بزرگ، نباید فقط به ملاحظات فیزیکی، اقتصادی یا شعارهای سیاسی و ایدئولوژیک توجه کرد. هر تصمیم و هر بحران، هزینه‌های مختلفی دارد که بخشی از آن‌ها اقتصادی، بخشی اجتماعی و بخشی مرتبط با سلامت و بهداشت جامعه است.»

این روان‌پزشک یادآور شد: «معمولاً پس از وقوع حوادث، برآورد خسارت‌های مادی، تخریب زیرساخت‌ها و آسیب‌های جسمی در دستور کار قرار می‌گیرد، اما هزینه‌های روان‌شناختی بحران‌ها کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. درحالی‌که این هزینه‌ها نیز باید شناسایی و اندازه‌گیری شوند و در برنامه‌ریزی‌های بعدی لحاظ شوند. بحران‌های متعدد، از جمله حوادث دی‌ماه، جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه، ضرورت توجه به این مسئله را بیشتر کرده‌اند. لازم است پیامدهای روانی این رخدادها برای افراد و جامعه بررسی شود تا بتوان راهکارهایی برای کاهش آسیب‌ها در نظر گرفت.»

امینی با بیان اینکه یکی از مشکلات این است که پیامدهای روانی بحران‌ها به‌اندازه آسیب‌های جسمی و خسارت‌های مادی قابل مشاهده نیستند، تأکید کرد: «همین مسئله باعث می‌شود گاهی اهمیت آن‌ها کمتر درک شود و به همان نسبت، اراده کافی برای اندازه‌گیری و بررسی آن‌ها شکل نگیرد. این وضعیت می‌تواند ریشه‌های فرهنگی و اجتماعی داشته باشد و به میزان اهمیتی که تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران برای سلامت روان قائل‌اند نیز مربوط باشد. وقتی سلامت روان در اولویت‌های سیاست‌گذاری و پژوهش قرار نگیرد، منابع کافی برای شناسایی مشکلات و ارائه راهکارهای مقابله با آن‌ها نیز اختصاص پیدا نمی‌کند. متأسفانه سلامت روان حتی در بخش پژوهش و در اولویت‌های نظام سلامت نیز آن‌طور که باید مورد توجه قرار نگرفته است.»

او ادامه داد: «بخش قابل مشاهده مشکلات روانی، افرادی هستند که با اختلالات شدید مواجه می‌شوند و برای دریافت خدمات به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند یا به بستری‌شدن نیاز پیدا می‌کنند. اما این افراد تنها بخش کوچکی از تصویری بزرگ‌تر هستند. بخش مهمی از آسیب‌های روانی ممکن است در لایه‌های پنهان جامعه باقی بماند و به‌راحتی شناسایی نشود. نادیده‌ماندن این آسیب‌ها به معنای نبود آن‌ها نیست. پیامدهای مشکلات روانی می‌تواند در زندگی روزمره، روابط خانوادگی و تعاملات اجتماعی نمایان شود؛ از افزایش پرخاشگری و عصبانیت تا درگیری بر سر مسائل کوچک، مانند یک تصادف ساده. این رفتارها را باید در کنار عوامل مختلف بررسی کرد، اما نمی‌توان احتمال نقش فشارهای روانی انباشته‌شده را نادیده گرفت. بنابراین، شناسایی و اندازه‌گیری آسیب‌های روانی، بررسی هزینه‌های آن‌ها و اختصاص منابع کافی برای پژوهش و مداخله باید به بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌ریزی در شرایط بحران تبدیل شود.»

لزوم تسهیل دسترسی به خدمات سلامت روان

«امیرحسین جعفری»، رئیس بیمارستان روان‌پزشکی روزبه، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره مراقبت از سلامت جامعه در شرایط بحرانی و پس از آن اظهار کرد: «تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که مشکلات سلامت روان در بسیاری از موارد، پس از پایان بحران و فروکش‌کردن تنش‌های اولیه، شدت بیشتری پیدا می‌کنند. با فروکش‌کردن بحران و نشستن غبار جنگ، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن آشکارتر می‌شود و یکی از حوزه‌هایی که از این شرایط تأثیر می‌پذیرد، سلامت روان جامعه است.»

او با بیان اینکه مشکلات سلامت روان در همه جوامع وجود دارند و به مؤلفه‌های مختلفی وابسته‌اند، توضیح داد: «برخی از این مؤلفه‌ها فردی هستند؛ از جمله آسیب‌پذیری‌های زیستی، ویژگی‌های روان‌شناختی و کیفیت روابط بین‌فردی. این عوامل می‌توانند میزان آسیب‌پذیری افراد را در مواجهه با استرس‌ها و تنش‌ها افزایش دهند و احتمال بروز اختلالات روان‌پزشکی را تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین، افراد در برابر بحران‌ها واکنش یکسانی ندارند. برخی آسیب‌پذیری بیشتری دارند و برخی دیگر توان بیشتری برای مواجهه با شرایط دشوار از خود نشان می‌دهند. در عین حال، تنش‌های اجتماعی، خانوادگی و گروهی می‌توانند این آسیب‌پذیری‌ها را تشدید کنند و زمینه بروز مشکلات روانی را فراهم آورند.»

جعفری تأکید کرد: «در سطح کلان، چند اقدام ضروری است. نخست اینکه باید اهمیت سلامت روان برای همه شهروندان تبیین شود. مردم باید بدانند چگونه از سلامت روان خود مراقبت کنند و چگونه در حفظ سلامت روان اعضای خانواده، اطرافیان، همکاران و نزدیکان خود نقش داشته باشند.»

به گفته این روان‌پزشک، اقدام ضروری دیگر، تسهیل دسترسی به خدمات سلامت روان است: «خدمات سلامت روان باید در دسترس‌تر و ارزان‌تر باشند. در حال حاضر، هزینه بالا یا دسترسی دشوار به روان‌پزشک، روان‌شناس، خدمات روان‌درمانی و درمان دارویی، از جمله مشکلاتی است که با آن مواجه هستیم. متأسفانه در برخی از این بخش‌ها با کمبود ظرفیت و در برخی دیگر با هزینه‌های بالا روبه‌رو هستیم؛ مسائلی که دسترسی مردم به خدمات مورد نیاز را محدود می‌کنند.»

او ادامه داد: «همچنین باید برای ایجاد جامعه‌ای پویا تلاش کنیم که در آن افراد بتوانند آزادانه درباره مشکلات سلامت روان خود گفت‌وگو کنند و از بیان این مشکلات واهمه نداشته باشند. یکی از اهداف نشست امروز نیز همین است که انگ اجتماعی و بار منفی مرتبط با مشکلات سلامت روان کاهش پیدا کند. این انگ تنها مختص جامعه ما نیست و در سراسر جهان وجود دارد، هرچند شدت آن در جوامع مختلف متفاوت است.»

کمبود ظرفیت خدمات روان‌پزشکی

این روان‌پزشک همچنین درباره انتظار طولانی بیماران برای دریافت خدمات بستری روان‌پزشکی اظهار کرد: «سهولت دسترسی را باید با سیاست‌گذاران مطرح کرد. آنچه در حیطه اختیارات ما بوده، تلاش برای افزایش ظرفیت خدمات و فراهم‌کردن امکان پاسخ‌گویی به شمار بیشتری از بیماران است. ما همواره برای خدمت‌رسانی به شهروندان تلاش کرده‌ایم، اما قطعاً باید این تلاش‌ها را افزایش دهیم.»

او بیان کرد: «در این زمینه، از سیاست‌گذاران و همچنین خیرین درخواست می‌کنم توجه بیشتری به حوزه سلامت روان داشته باشند. نیازهای جامعه در این حوزه بسیار گسترده است و در بخش‌های مختلف با عقب‌ماندگی‌های قابل توجهی مواجه هستیم. سلامت روان کودکان و نوجوانان، سلامت روان سالمندان، حوزه سوءمصرف مواد و الکل و بسیاری از بخش‌های دیگر، هرکدام نیازمند توجه و توسعه خدمات هستند. در حال حاضر، کمبودهای جدی در این حوزه‌ها وجود دارد و برای رفع آن‌ها باید ظرفیت خدمات افزایش پیدا کند و منابع و حمایت‌های بیشتری به سلامت روان جامعه اختصاص یابد.»

نیاز ایران به تخت‌های روان‌پزشکی

«محمدرضا شالبافان»، مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره کمبود تخت‌های روان‌پزشکی در کشور اظهار کرد: «بدون تردید به تخت‌های بیشتری نیاز داریم. گسترش برنامه سراج یکی از اهداف اصلی ماست تا بتوانیم خدمات سلامت روان را در سطح جامعه توسعه دهیم و دسترسی مردم به روان‌پزشک و روان‌شناس را با هزینه کمتر افزایش دهیم.»

او افزود: «از نظر تعداد و توزیع جغرافیایی تخت‌های روان‌پزشکی، وضعیت دسترسی مردم، شیوع اختلالات روان‌پزشکی و موارد اورژانس روان‌پزشکی، شواهد نشان می‌دهد که کشور به تخت‌های بیشتری نیاز دارد. با این حال، در مقایسه با کشورهای هم‌تراز در منطقه و سایر نقاط جهان، وضعیت تخت‌های روان‌پزشکی ایران لزوماً بسیار پایین‌تر از میانگین جهانی نیست. این موضوع به معنای بی‌نیازی از افزایش ظرفیت نیست؛ بلکه توسعه تخت‌ها، به‌ویژه در مناطقی که با ازدحام بیماران بستری و صف انتظار مواجه‌اند، ضرورت دارد.»

شالبافان با بیان اینکه از گذشته در کشور دستورالعملی وجود داشته است که براساس آن، ۱۰ درصد از تخت‌های بستری باید به تخت‌های روان‌پزشکی اختصاص پیدا کند، تصریح کرد: «در حال حاضر با این هدف فاصله داریم و لازم است ظرفیت تخت‌ها افزایش پیدا کند. همکاران ما در معاونت درمان نیز وضعیت موجود و نیاز مناطق مختلف را رصد می‌کنند تا برای افزایش ظرفیت در مناطق نیازمند برنامه‌ریزی شود.»

او یادآور شد: «در کنار این اقدامات، برنامه سراج دو هدف مهم را دنبال می‌کند: نخست، افزایش دسترسی مردم به خدمات سلامت روان در سطح جامعه و دوم، کاهش بستری مجدد بیمارانی که به خدمات مستمر نیاز دارند. تحقق هدف دوم می‌تواند به کاهش فشار بر تخت‌های روان‌پزشکی و استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های بستری موجود کمک کند.»