مروری بر وضعیت حقوق کودکان و نوجوانان در یکسال اخیر

سال سختِ کودکان ایران

آلودگی هوا، اتفاقات دی‌ماه و جنگ، جان و سلامت کودکان را به خطر انداختند و فرصت آموزش و بازی را برای بسیاری از آنان محدود کردند





27 آبان 1405، 21:56

روز جهانی کودک در شرایطی فرامی‌رسد که کودکان و نوجوانان ایران روزهای آسانی را پشت سر نگذاشته‌اند. برای بسیاری از آن‌ها، سالی که گذشت با تجربه‌هایی همراه بود که می‌توانند احساس امنیت، آرامش روانی و امید به آینده را تحت تأثیر قرار دهند. در چنین شرایطی، بیش از آنکه از کودکی به‌عنوان دورانی سرشار از شادی و فرصت سخن بگوییم، باید به واقعیت زندگی کودکانی نگاه کنیم که با دشواری‌ها و محدودیت‌های گوناگون دست‌وپنجه نرم می‌کنند. روز جهانی کودک از همین منظر فرصتی است برای فراتر رفتن از تبریک‌ها و شعارهای مناسبتی و طرح یک پرسش جدی: سهم کودکان از حقوقی که بارها بر آن‌ها تأکید شده، در زندگی روزمره‌شان چقدر است و دولت و نهادهای مسئول تا چه اندازه برای تحقق این حقوق و جبران محرومیت‌ها اقدام کرده‌اند؟

نام‌گذاری روز جهانی کودک در سال ۱۹۵۴ میلادی، به ابتکار «سازمان ملل متحد»، تلاشی برای جلب توجه افکار عمومی و دولت‌ها به جایگاه کودکان و مسئولیت جامعه در قبال آنان بود. این توجه با تصویب «کنوانسیون حقوق کودک» در سال ۱۹۸۹، در قالب چارچوبی جامع و تعهدآور برای حمایت از حقوق همه کودکان، بدون تبعیض، ابعاد روشن‌تری پیدا کرد. براساس این نگاه، کودک صرفاً دریافت‌کننده حمایت بزرگسالان نیست، بلکه انسانی برخوردار از حقوق مستقل است؛ حقوقی که از حق حیات و سلامت و آموزش تا حق مشارکت، شنیده‌شدن و برخورداری از حمایت در برابر خشونت و بهره‌کشی را در بر می‌گیرد. بنابراین، معیار واقعی پاسداشت روز جهانی کودک نه برگزاری مراسم و بیان آرمان‌ها، بلکه میزان پایبندی به این تعهدات و تأثیری است که در کیفیت زندگی کودکان بر جای می‌گذارند.

اما این آرمان‌ها تا چه اندازه در زندگی کودکان ایران تحقق یافته‌اند؟ از روز جهانی کودک در سال ۱۴۰۴ تا امروز، کودکان ایران چه شرایطی را تجربه کرده‌اند؟ با چه چالش‌ها، محرومیت‌ها و تهدیدهایی روبه‌رو بوده‌اند و کدام‌یک از حقوق اساسی آنان بیش از همه در معرض آسیب قرار گرفته است؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید به زندگی واقعی کودکان در سراسر ایران نگاه کنیم؛ از سلامت، تغذیه و آموزش گرفته تا امنیت، محیط‌زیست، رفاه، حمایت اجتماعی، آزادی بیان و حق شنیده‌شدن صدای کودکان.

 

از نخستین حق مسلم کودکان و نوجوانان شروع می‌کنیم: حق زندگی و بقا. برای بررسی این حق بنیادین، از ابتدایی‌ترین نیاز هر انسان آغاز می‌کنیم: نفس کشیدن.

شاید در نگاه نخست، نفس کشیدن طبیعی‌ترین و بدیهی‌ترین حق هر انسانی به نظر برسد، اما برای بسیاری از کودکان ایران، حتی برخورداری از هوای پاک و سالم نیز به مسئله‌ای نگران‌کننده تبدیل شده است. آلودگی هوا، به‌ویژه در کلان‌شهرها و مناطق صنعتی، سال‌هاست که سلامت و زندگی کودکان را تهدید می‌کند. کودکان به دلیل ویژگی‌های جسمی و فیزیولوژیک، بیش از بزرگسالان در برابر آلاینده‌های هوا آسیب‌پذیرند.

ریه‌های کودکان هنوز در حال رشدند و تنفس سریع‌تر آنان در مقایسه با بزرگسالان موجب می‌شود در شرایط مشابه، آلاینده‌های بیشتری نسبت به وزن بدن خود دریافت کنند. قرار گرفتن مداوم در معرض هوای آلوده می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌های تنفسی، تشدید آسم، اختلال در عملکرد ریه و حتی مشکلات قلبی‌وعروقی در سال‌های بعدی زندگی را افزایش دهد. آلودگی هوا همچنین با پیامدهای نامطلوب بارداری و افزایش خطر تولد نوزادان نارس و کم‌وزن ارتباط دارد. از این منظر، مقابله با آلودگی هوا صرفاً یک موضوع محیط‌زیستی یا مدیریتی نیست، بلکه مستقیماً با حق حیات، سلامت و رشد کودکان ارتباط دارد.

افزون بر تهدید سلامت و حق بقا، آلودگی هوا می‌تواند حقوق دیگری از کودکان، از جمله حق آموزش، بازی و برخورداری از اوقات فراغت را نیز تحت تأثیر قرار دهد. تعطیلی مکرر مدارس در روزهای آلوده، روند یادگیری و فرصت حضور در فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی را مختل می‌کند و محدود شدن بازی و فعالیت در فضای باز، بر رشد جسمی، روانی و اجتماعی کودکان اثر می‌گذارد. این پیامدها در مناطق محروم و حاشیه‌نشین و نواحی صنعتی و آلوده شدیدتر است؛ مناطقی که کودکان در آن‌ها، علاوه بر مواجهه بیشتر با آلاینده‌ها، اغلب دسترسی محدودتری به امکانات درمانی، آموزشی و محیط‌های امن و سالم دارند. در نتیجه، آلودگی هوا نه‌تنها فرصت یادگیری، رشد و تجربه یک کودکی سالم و شاد را از آنان می‌گیرد، بلکه با تشدید نابرابری‌های موجود، فاصله میان کودکان برخوردار و محروم را نیز افزایش می‌دهد.

با وجود تداوم این وضعیت، پرسش اساسی همچنان پابرجاست: اقدامات دستگاه‌های مسئول برای کاهش آلودگی هوا و حفاظت از سلامت کودکان تا چه اندازه مؤثر بوده است؟ براساس کنوانسیون حقوق کودک، دولت‌ها موظف‌اند حق کودک برای برخورداری از بالاترین استاندارد قابل حصول سلامت را به رسمیت بشناسند و برای تحقق آن اقدام کنند. بنابراین، حفاظت از کودکان در برابر آلودگی هوا نباید به توصیه‌های فردی یا تعطیلی موقت مدارس محدود شود، بلکه به سیاست‌های پایدار و پیشگیرانه و پاسخ‌گویی نهادهای مسئول نیاز دارد.

اما آلودگی هوا تنها عاملی نبود که حق زندگی و بقا را برای کودکان ایران با تهدید روبه‌رو کرد. اتفاقات دی‌ماه ۱۴۰۴ و حوادث پس از آن و سپس وقوع جنگ، شرایطی را رقم زد که جان، امنیت و آرامش شمار زیادی از کودکان و نوجوانان را در معرض خطر قرار داد. کودکانی که باید در محیطی امن و به دور از خشونت رشد کنند، بار دیگر با تجربه‌هایی تلخ و آسیب‌زا مواجه شدند؛ تجربه‌هایی که نه‌تنها حق حیات و امنیت آنان، بلکه سلامت روان، حق آموزش و برخورداری از زندگی آرام را نیز تحت تأثیر قرار دادند.

در جریان حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴، گزارش‌هایی از کشته‌شدن، مجروح‌شدن و بازداشت کودکان و نوجوانان منتشر شد. در گزارش «مای ساتو»، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، به نقل از منابع حقوق بشری، از کشته‌شدن دست‌کم ۲۱۶ کودک خبر داده شده است. این گزارش همچنین به بازداشت کودکان اشاره می‌کند. این حوادث، افزون بر حق حیات و امنیت، حقوق دیگری را نیز که در کنوانسیون حقوق کودک به رسمیت شناخته شده‌اند، تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ از جمله حق برخورداری از حمایت در برابر خشونت، حق زندگی در کنار خانواده، حق ابراز عقیده و شنیده‌شدن صدا و حق تجمع مسالمت‌آمیز. همچنین، براساس اصل منافع عالیه کودک، مندرج در ماده ۳ کنوانسیون، در همه تصمیم‌ها و اقدامات مربوط به کودکان باید منافع و امنیت آنان در اولویت قرار گیرد. نوجوانان نیز حق دارند دیدگاه‌ها و مطالبات خود را به شیوه‌ای مسالمت‌آمیز بیان کنند و نباید به دلیل استفاده از این حقوق در معرض خشونت، تهدید یا بازداشت قرار گیرند.

اگرچه به دلیل محدودیت دسترسی و نبود امکان راستی‌آزمایی مستقل همه موارد، آمار نهایی قربانیان همچنان روشن نیست، مسئله فقط اختلاف بر سر اعداد و ارقام نیست. حتی اگر جان یک کودک در جریان حوادث گرفته شده باشد، این اتفاق به‌تنهایی غیرقابل‌قبول است. هیچ ملاحظه‌ای نمی‌تواند قرار گرفتن جان کودکان در معرض خشونت یا نادیده گرفتن حق حیات و امنیت آنان را توجیه کند. کودکان نباید بهای تنش‌ها و درگیری‌های اجتماعی را با جان و آینده خود بپردازند.

اما این پایان روزهای سخت کودکان و نوجوانان ایرانی نبود. با آغاز جنگ در اسفندماه ۱۴۰۴، کودکان و نوجوانان ایران بار دیگر با شرایطی مواجه شدند که جان، امنیت و آینده آنان را تهدید کرد. حمله به «مدرسه ابتدایی شجره طیبه» در میناب در ۹ اسفند ۱۴۰۴، یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های آسیب‌پذیری کودکان در جریان جنگ بود؛ حمله‌ای که در جریان آن شمار زیادی از دانش‌آموزان و دیگر افراد حاضر در مدرسه جان خود را از دست دادند. جایی که باید پناهگاه امن کودکان باشد، از گزند حملات نظامی در امان نماند. براساس آمار منتشرشده از سوی «یونیسف»، کشته‌شدن ۳۸۶ کودک و مجروح‌شدن ۲٬۱۱۷ کودک در جریان جنگ گزارش شده است. پشت این اعداد، جان‌هایی است که از دست رفتند، کودکانی که هرگز به خانه بازنگشتند و هزاران کودکی که با جراحت، درد و پیامدهای ویرانگر جنگ روبه‌رو شدند.

پیامدهای جنگ اما به تلفات انسانی محدود نمی‌شود. تخریب مدارس و مراکز درمانی، آوارگی خانواده‌ها، از دست دادن عزیزان و تجربه ترس و ناامنی، حقوق دیگری از کودکان، از جمله حق آموزش، سلامت، برخورداری از خانواده و سلامت روان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. براساس کنوانسیون حقوق کودک، کودکان در مخاصمات مسلحانه باید از حمایت ویژه برخوردار شوند. آنان جنگ را انتخاب نمی‌کنند، اما ناچارند سنگین‌ترین پیامدهای آن را تحمل کنند، درحالی‌که حق زندگی، آموختن و رشد در محیطی امن نباید در هیچ شرایطی از آنان سلب شود.

متعاقباً، فشار اقتصادی ناشی از جنگ و تورم، با کاهش قدرت خرید خانواده‌ها، کودکان را بیش‌ازپیش در معرض فقر و محرومیت قرار می‌دهد. البته باید توجه داشت که فقر و نابرابری کودکان در ایران پدیده‌هایی صرفاً ناشی از جنگ نیستند. در چنین شرایطی، تأمین غذای کافی و سالم، دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی و تأمین نیازهای اولیه زندگی دشوارتر می‌شود. تداوم این وضعیت می‌تواند سلامت و رشد جسمی و روانی کودکان را به خطر اندازد و آنان را قدم‌به‌قدم از حقوق اولیه خود دور کند. بدون شک، حمایت از کودکان در برابر فقر و ناامنی غذایی نباید به کمک‌های مقطعی محدود شود، بلکه به سیاست‌های حمایتی مؤثر، پوشش اجتماعی فراگیر و توجه ویژه به کودکان خانواده‌های کم‌درآمد و مناطق محروم نیاز دارد.

حق بقا و رشد کودکان با مجموعه‌ای از حقوق دیگر پیوند خورده است. نمی‌توان از سلامت و امنیت و زندگی آنان سخن گفت، اما از کودک‌آزاری، ازدواج کودکان، کار کودک، محرومیت کودکان دارای معلولیت و کودکان دارای بیماری‌های خاص از خدمات متناسب و نیز طبقاتی شدن آموزش و نابرابری در دسترسی به آموزش چشم پوشید. این مسائل هر یک به شکلی می‌توانند سلامت، امنیت و فرصت رشد کودکان را محدود کنند و نشان دهند که برخورداری از حقوق بنیادین هنوز برای همه کودکان به یک اندازه تضمین نشده است.

کاهش این فاصله مستلزم آن است که حقوق کودک از سطح تعهدات و شعارهای رسمی فراتر برود و در سیاست‌گذاری‌ها، بودجه‌ریزی‌ها و عملکرد نهادهای مسئول جایگاه واقعی پیدا کند. پیشگیری از خشونت، حفاظت از سلامت کودکان، حمایت از خانواده‌های آسیب‌پذیر، تضمین دسترسی برابر به خدمات آموزشی و درمانی و رسیدگی مستقل به موارد نقض حقوق کودکان، از جمله اقداماتی‌اند که تحقق این تعهدات به آن‌ها وابسته است.

و اینکه آینده کودکان را نمی‌توان صرفاً با وعده‌های فردا ساخت. این آینده به تصمیم‌ها، سیاست‌ها و مسئولیت‌پذیری امروز ما وابسته است. حق زندگی، سلامت، امنیت، آموزش و برخورداری از محیطی شایسته، امتیازی نیست که بتوان آن را به شرایط اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی موکول کرد. این حقوق متعلق به همه کودکان‌اند و حفاظت از آن‌ها تعهدی مستمر و غیرقابل چشم‌پوشی است.

 

عکس دوم

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

نگاه به نقش و حقوق کودکان در گردشگری جهان در حال تغییر است 

کودکان از حاشیه سفر بیرون می‌آیند 

همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی؛

آموزش محیط‌زیست به کودکان در مدارس ابتدایی لاهیجان

تشدید گشت‌های شبانه‌روزی محیط‌زیست در ری برای مقابله با کانون‌های آلاینده

در مهدکودک نهالیا فیروزکوه؛

آموزش تفکیک پسماند از مبدأ به کودکان با رویکرد حفظ محیط‌زیست

به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی؛

پیوند کتابخوانی و آموزش محیط‌زیست در مدارس پیشوا

بر اساس قانون هوای پاک و ایجاد آلودگی زیست‌محیطی؛

محکومیت ۶ کشاورز بیله‌سواری به پرداخت جریمه میلیاردی به جرم آتش‌زدن مزارع

هم‌زمان با هفته کتاب و کتاب‌خوانی؛

«پیک امید» آموزش محیط‌زیست را به دبستانی در رستم‌آباد برد

طی ۲۴ ساعت گذشته و در راستای صیانت از سلامت شهروندان؛

دو مورد زباله‌سوزی غیرمجاز در ارومیه شناسایی و با متخلفان برخورد شد

رئیس کانون عالی بازنشستگان تأمین اجتماعی خبر داد؛

بیمه تکمیلی بازنشستگان تمدید شد؛ آغاز تعرفه‌های جدید از اول آذر+ ویدیو

شبکه‌های اجتماعی چگونه معیار کودکان و نوجوانان را برای سنجش خوشبختی تغییر می‌دهند؟

زندگی‌های بی‌نقص، بچه‌های نگران