سنگ‌فرش علیه درختان

به‌تازگی کارزاری ثبت شده که حدود ۹۰۰ شهروند تهرانی آن را امضا کرده‌اند. آن‌ها از مدیریت شهری می‌خواهند دست از سنگ‌فرش‌کردن جوی‌ها و باغچه‌ها بردارد. در بخشی از این کارزار به سنگ‌فرش‌شدن بخشی از «خیابان شریعتی» در تهران اشاره شده است؛ اقدامی که فضای باز و نفوذپذیر اطراف درختان را کوچک می‌کند. گودبرداری و سیمان‌ریزی اطراف درختان نیز می‌تواند آسیب زیادی به ریشه‌های آن‌ها وارد کند.

امضاکنندگان این کارزار تأکید کرده‌اند: «در بخش‌های اجراشده شریعتی، عملاً سطحی سخت و شبیه پیاده‌رو در داخل جوی ایجاد شده است. بنابراین، تنها توقف ادامه طرح کافی نیست؛ سنگ‌فرش‌های اجراشده نیز باید دست‌کم در محدوده سایه‌انداز درختان باز و بستر خاکی و نفوذپذیر احیا شود.» اما این مسئله تنها به خیابان شریعتی محدود نیست. نویسندگان کارزار می‌گویند آسیب‌دیدن و خشک‌شدن درختان و پوشش گیاهی را در محدوده‌های سنگ‌فرش و سیمان‌کاری‌شده «میدان تجریش»، «جوی ولیعصر»، «سنایی»، «خردمند»، «فلسطین»، «قنبرزاده»، «بلوار لاله و گل‌ها» در منطقه ۲۱ و فضای سبز میانی «اتوبان نواب» نیز می‌توان دید. در بخش دیگری از این کارزار تأکید شده است که با افزایش دما، کم‌آبی، آلودگی هوا، فرونشست و فشار شدید اقتصادی، اولویت باید افزایش تاب‌آوری تهران و حفاظت از درختان و بسترهای نفوذپذیر موجود باشد؛ نه اجرای اقداماتی که این تاب‌آوری را تضعیف می‌کنند. ازاین‌رو، امضاکنندگان خواستار توقف فوری اجرای سنگ دور باغچه‌ای در محدوده خیابان شریعتی شده‌اند.

استدلال‌های علمی امضاکنندگان این کارزار در چند پژوهش دانشگاهی نیز تأیید شده است. برای نمونه، گروهی از پژوهشگران «دانشگاه گوتنبرگ» سوئد در پژوهشی که سال ۲۰۱۸ با عنوان «تأثیر نفوذپذیری سطح زمین بر رشد درختان شهری» در مجله علمی «Urban Ecosystems» منتشر شد، رابطه میان میزان نفوذپذیری زمین و رشد درختان را بررسی کردند. آن‌ها در این پژوهش ۹۵ درخت نمدار ــ یکی از گونه‌های درختان پهن‌برگ در کشورهای اروپایی ــ را در شهر گوتنبرگ انتخاب کردند و وضعیت رشد آن‌ها را طی دو سال پیاپی بررسی کردند. این درختان در محیط‌هایی قرار داشتند که میزان سطح نفوذپذیر اطرافشان متفاوت بود. نتایج نشان داد هرچه سطح نفوذپذیر اطراف درختان کمتر باشد، رشد شاخه‌های جدید و تنه آن‌ها نیز محدودتر می‌شود. پژوهشگران برآورد کردند که اگر فقط ۱۰ درصد از سطح اطراف درخت نفوذپذیر باشد، رشد شاخه‌های جدید در مقایسه با شرایطی که تمام این سطح نفوذپذیر است، در سال ۲۰۱۵ حدود ۵۵ درصد و در سال ۲۰۱۶ حدود ۳۹ درصد کمتر خواهد بود. رشد قطری تنه درختان نیز در این مقایسه حدود ۱۰ درصد کاهش پیدا می‌کند. پژوهشگران در نتیجه‌گیری خود تأکید کردند که کاهش سطح نفوذپذیر در محدوده سایه‌انداز درختان می‌تواند بر سلامت و رشد آن‌ها تأثیر بگذارد. این یافته به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که در بسیاری از پروژه‌های عمرانی شهری، تنها فضای کوچکی در اطراف تنه درختان باز می‌ماند و بخش زیادی از سطح زیر تاج آن‌ها با سنگ‌فرش پوشانده می‌شود.

این تنها پژوهشی نیست که رابطه سنگ‌فرش و رشد درختان را بررسی کرده است. پژوهشی دیگر در چین، که نتایج آن سال ۲۰۲۲ در مجله «Frontiers in Plant Science» منتشر شد، «واکنش رشد، سطح برگ و ویژگی‌های فیزیولوژیک چنار شرقی به سنگ‌فرش» را بررسی کرد. اهمیت این پژوهش از آن روست که یکی از گونه‌های بررسی‌شده در آن چنار شرقی است؛ درختی که در خیابان‌های تهران نیز دیده می‌شود. پژوهشگران چینی در این مطالعه ۴۰ محل را در پارک‌ها و حاشیه خیابان‌های پکن انتخاب کردند و وضعیت درختان را در بخش‌های سنگ‌فرش‌شده با وضعیت آن‌ها در بخش‌هایی مقایسه کردند که سطح زمینشان پوشش گیاهی داشت. آن‌ها در مجموع رشد ۵۶۰ درخت را در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ اندازه‌گیری کردند.

نتایج نشان داد میانگین رشد ارتفاعی چنارهایی که در زمین‌های سنگ‌فرش‌شده قرار داشتند، حدود ۶۰ درصد کمتر از درختان بخش‌های دارای پوشش گیاهی بود. رشد قطری تنه این درختان نیز ۳۱٫۷ درصد کاهش داشت. پژوهشگران علاوه بر رشد تنه و ارتفاع درختان، وضعیت برگ‌ها و شرایط خاک را هم بررسی کردند. یافته‌ها نشان داد سطح برگ چنارها در محیط‌های سنگ‌فرش‌شده به‌طور میانگین ۲۱٫۶ درصد کمتر بود. میزان کلروفیل برگ‌ها نیز کاهش پیدا کرده بود. از سوی دیگر، دمای سطح زمین در بخش‌های سنگ‌فرش‌شده بالاتر بود و رطوبت خاک در بسیاری از محل‌های بررسی‌شده کمتر بود. پژوهشگران توضیح دادند که چنین تغییراتی می‌تواند درختان را تحت فشار قرار دهد و بخشی از انرژی آن‌ها را که باید صرف رشد شود، به مقابله با تنش‌های محیطی اختصاص دهد.

پژوهشی در آمریکا نیز نشان داده است که آسیب ناشی از سنگ‌فرش تنها به بخش‌های قابل‌مشاهده درختان محدود نمی‌شود و می‌تواند ریشه‌ها را هم تحت تأثیر قرار دهد. این پژوهش با عنوان «کاهش تولید و طول عمر ریشه‌های ظریف بر اثر پوشش‌های نفوذپذیر و نفوذناپذیر» در سال ۲۰۱۴ در مجله «Urban Ecosystems» منتشر شد. پژوهشگران «دانشگاه تگزاس» در این مطالعه وضعیت ریشه درختانی را بررسی کردند که پس از ۱۵ تا ۱۸ سال رشد، بخشی از محیط اطرافشان با بتن پوشانده شده بود.

آن‌ها طی ۱۵ ماه، تولید و مرگ ریشه‌های ظریف را در چهار عمق خاک بررسی کردند. نتایج نشان داد پوشاندن زمین با بتن، چه از نوع نفوذپذیر و چه از نوع نفوذناپذیر، تولید ریشه‌های ظریف جدید را کاهش می‌دهد و احتمال مرگ این ریشه‌ها را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، میزان ریشه‌های ظریف زنده در بخش‌های پوشیده‌شده کمتر از بخش‌هایی بود که خاکشان بدون پوشش باقی مانده بود.

البته این پژوهش نکته دیگری هم داشت: با وجود تغییرات قابل‌توجه در وضعیت ریشه‌ها، کاهش معناداری در رشد قطری تنه درختان مشاهده نشد. این یافته نشان می‌دهد که آسیب به ریشه‌ها لزوماً در کوتاه‌مدت در ظاهر درختان مشخص نمی‌شود.

مجموع این سه پژوهش نشان می‌دهد که کاهش نفوذپذیری خاک و پوشاندن سطح اطراف درختان می‌تواند رشد آن‌ها را محدود کند و به سلامت ریشه‌ها آسیب برساند. نتایج این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که نگرانی شهروندان درباره پیامدهای سنگ‌فرش جوی‌ها و باغچه‌های تهران پشتوانه علمی دارد.