وقتی میراث طبیعی و بشری با هم حفاظت می‌شود

تاکنون ۷۹۷ ذخیره‌گاه زیستکره با مساحت جمعاً ۹ میلیون کیلومتر مربع در جهان شناسایی شده‌اند که سهم ایران، ۱۴ ذخیره‌گاه است

12 آبان 1405، 16:16

|پیام ما| یونسکو همین چند روز قبل در روز جهانی اقدام برای اقلیم، «ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره» را مناطقی برای تحول اجتماعی و پیوند اقتصادهای محلی، معیشت‌ها و تاب‌آوری اقلیمی اعلام کرد؛ مناطقی که در ظاهر، زیستگاه‌های طبیعی تحت برنامه‌های حفاظت و مدیریت هستند. اما چرا ثبت این مناطق طبیعی، به‌جای سازمان‌های تخصصی خفاظت از طبیعت توسط سازمان علمی، آموزشی و فرهنگی ملل متحد انجام می‌شود؟ این ذخیره‌گاه‌ها چه تفاوتی با سایر مناطق طبیعی تحت حفاظت دارند و چرا آنقدر دارای اهمیت هستند که در تقویم ملل متحد یک روز با عنوان روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره معرفی شده است؟

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) روز سوم نوامبر را به‌عنوان روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره معرفی کرده است. پروژه‌ای ۵۵ سال قبل در برنامه «انسان و زیستکره (MAB)» این سازمان کلید خورد و پنج‌سال پس از آن در ۱۹۷۶ نخستین ذخیره‌گاه زیستکره جهان به ثبت رسید. از آن زمان تاکنون ۷۹۷ ذخیره‌گاه زیستکره در ۱۴۷ کشور به این شبکه عظیم پیوسته‌اند. شبکه‌ای به مساحت ۹ میلیون کیلومتر مربع که تقریبا با مساحت کشور استرالیا برابری می‌کند و ۳۴۲ میلیون نفر نیز در این شبکه زندگی می‌کنند.
موضوع از این قرار است که در مناطقی از کره زمین، انسان و طبیعت پیوندهایی ناگسستنی با طبیعت دارند. همزیستی انسان و طبیعت طی قرن‌های متمادی از یک سو منافع طولانی‌مدت برای انسان داشته و از سوی دیگر،‌ انسان نیز دانشی بومی برای زندگی و بهره‌برداری از طبیعت به‌دست آورده است. با توسعه جوامع انسانی، ممکن است شکل بهره‌برداری انسان از طبیعت تغییر کند و فشار بر منبع طبیعی را افزایش دهد و از طرف دیگر، دانش بومی که طی قرن‌های شکل گرفته و بهره‌برداری پایدار و همگام با طبیعت را به‌همراه داشته، رفته رفته به دست فراموشی سپرده شود و از میان برود.

حفاظت؛ نه فقط برای طبیعت

هدف اصلی ایجاد ذخیره‌گاه‌های زیستکره، حفاظت از تنوع زیستی، صیانت از میراث فرهنگی، پاسداشت دانش بومی و تقویت ابتکارات تاب‌آورانه جوامع محلی، به‌ویژه عشایر کوچنده و روستاییان، در مواجهه با تغییر اقلیم و چالش‌های محیط‌زیستی است. ذخیره‌گاه‌های زیستکره الگوهایی موفق از همزیستی انسان و طبیعت و ایجاد تعادل میان حفاظت از تنوع زیستی و فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی به شمار می‌روند و با تقویت مشارکت جوامع محلی، زمینه تحقق اهداف توسعه پایدار را فراهم می‌کنند. همین در هم‌آمیختگی طبیعت، جامعه، فرهنگ، معیشت و دانش بومی است که ذخیره‌گاه‌های زیستکره را تبدیل به مناطقی ویژه می‌کند که در آن هم میراث طبیعی و هم میراث بشری ارزشمند هستند. درواقع در ذخیره‌گاه‌های زیستکره، رابطه متوازن انسان، زندگی و نیازهایش با طبیعت اصل اساسی است.
یونسکو پنج کارکرد را برای ذخیره‌گاه‌های زیستکره متصور است که عبارتند از: «حفاظت از تنوع زیستی و میراث طبیعی و فرهنگی»، «توسعه پژوهش علمی و تولید دانش»، «ترویج آموزش و افزایش آگاهی زیست‌محیطی»، «حمایت از معیشت پایدار و مشارکت جوامع محلی» و «مقابله با تغییر اقلیم و تقویت تاب‌آوری اکوسیستم‌ها».

۱۴ ذخیره‌گاه زیستکره در ایران

ایران در همان سال‌های ابتدایی شکل‌گیری برنامه انسان و کره مسکون به این برنامه پیوست و تاکنون ۱۴ ذخیره‌گاه زیستکره در ایران شناسایی و معرفی شده‌اند که حدود چهار درصد مساحت کشور را به‌خود اختصاص داده‌اند. این مناطق عبارتند از: «ارسباران»، «ارژن»، «دنا»، «گنو»، «گلستان»، «هامون»، «حرا»، «کویر»، «کپه‌داغ»، «دریاچه ارومیه»، «میانکاله»، «توران»،‌ «تنگ صیاد و سبزکوه» و «دالانکوه–قمیشلو».
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران، نمونه‌هایی از تنوع طبیعی و ظرفیت‌های ملی برای پیوند دادن حفاظت از محیط زیست با پژوهش، آموزش و مشارکت جوامع محلی هستند. این ذخیره‌گاه‌ها، چشم‌اندازهای طبیعی و ویژگی‌های اکولوژیک متفاوتی را دربرمی‌گیرند و هر یک ظرفیت‌های ویژه‌ای برای حفاظت از گونه‌ها، مدیریت منابع طبیعی، انجام پژوهش‌های علمی و توسعه فعالیت‌های سازگار با محیط زیست دارند.

یک استراتژی برای ۱۰ سال آینده

یونسکو سال گذشته و در پنجمین کنگره جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در هانگژو چین برنامه‌ای راهبردی برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ را به‌تصویب رساند که درواقع چارچوب راهنمای برنامه انسان و زیست‌کره یونسکو و شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در دهه پیش‌رو است. این برنامه که به «برنامه راهبردی هانگژو» مشهور شد، بر نقش این مناطق در پاسخ‌گویی به چالش‌های کنونی و آینده محیط زیست و جوامع انسانی تأکید دارد. همچنی

ن برنامه هانگژو در همسویی کامل با چارچوب جهانی تنوع‌زیستی کونمینگ-مونترال و سایر توافق‌ها و چارچوب‌های مهم بین‌المللی در حوزه محیط زیست و توسعه پایدار است.
چارچوب هانگژو شامل ۳۴ هدف اقدام داوطلبانه تا سال ۲۰۳۵ است که کشورها می‌توانند متناسب با شرایط ملی خود، آن‌ها را در برنامه‌ریزی و مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره به کار گیرند.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

. دانش بومی، برنامه انسان و زیستکره، برنامه هانگژو، تنوع زیستی ایران، توسعه پایدار، حفاظت از طبیعت، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، روز جهانی ذخیره‌گاه‌ها، محیط زیست ایران، یونسکو