مرگ تنوع زیستی با تیلاپیا 

«سید حامد موسوی ثابت»، استاد دانشگاه گیلان، احساس تکلیف می‌کرد تا برای حفظ تنوع زیستی ایران جلوی توسعه پرورش تیلاپیا را بگیرد. او وقتی مطلع شد که پس از جلسه چالشی معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست با معاون اول رئیس‌جمهور، «محمدرضا عارف» دستور داده است معاونت محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، مرکز تحقیقات وزارت جهاد کشاورزی و متخصصان جلسه‌ای درباره تصمیم‌گیری در مورد تیلاپیا برگزار کنند، خودش را به تهران رساند تا مخالفتش را با توسعه پرورش این گونه در جلسه مطرح کند.

به گفته او، متخصصان حوزه‌های شیلات، محیط‌زیست و علوم دریایی معتقدند تیلاپیا در صورت ورود به محیط‌های طبیعی می‌تواند فراتر از یک ماهی مهاجم، ساختار اکوسیستم‌های آبی را تغییر دهد. «تجربه سایر کشورها نشان می‌دهد تیلاپیا نه‌تنها باعث از بین رفتن ماهی‌های بومی می‌شود، بلکه جلبک‌ها و گیاهان را هم تغییر می‌دهد.»

موسوی با همکاری دیگر پژوهشگران ۲۷ گونه جدید را شناسایی کرده است. به گفته خودش، صرف یک عمر برای شناسایی این ماهی‌ها باعث شده به تنوع زیستی ایران احساس تعلق کند. او تیلاپیا را گونه‌ای بسیار مهاجم می‌داند و معتقد است گسترش آن می‌تواند بخش‌هایی از تنوع زیستی آب‌های داخلی را تحت‌تأثیر قرار دهد. موسوی می‌گوید: «این زنگ خطر بزرگی برای منابع آبی ما محسوب می‌شود. اگر این گونه وارد محدوده آب شیرین ما، به‌ویژه پشت سدها، شود، شاهد فاجعه خواهیم بود. همین الان هم نمونه‌هایی در پشت سدی در هرمزگان دیده شده است. اگر جمعیت این ماهی زیاد شود، آن‌وقت سلامت آب شرب به خطر می‌افتد و حتی جدا از بحث تنوع زیستی، شاهد مباحثی در موضوع امنیت ملی خواهیم بود.»

حدود ۱۲ سال قبل، موسوی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر درباره پیامدهای پرورش تیلاپیا در ایران صحبت کرد. بیش از یک دهه بعد، او ناچار است همان مباحث را تکرار کند. «آن سال گفتم که رویکرد سازمان شیلات درباره توسعه تیلاپیا برای کشور خطرآفرین است. متأسفانه دست‌هایی پشت پرده است که همچنان می‌خواهند پرورش این گونه را در ایران توسعه دهند. اینکه بحث نفوذ است یا جهل را نمی‌دانم، اما ول‌کن این ماجرا نیستند.»

به گفته موسوی، در دو دهه اخیر و در دولت‌های مختلف، این موضوع چندین بار مطرح و در نهایت متوقف شده است، اما با تغییر دولت و مدیران بار دیگر به میز تصمیم‌گیری برمی‌گردد. «ما از آنها خواستیم تضمین کنند این گونه وارد آب شیرین نمی‌شود، اما از این کار طفره رفتند و مدام بحث افزایش تولید را مطرح کردند.»

حرف موسوی این است که چرا افزایش تولید باید فقط درباره تیلاپیا اتفاق بیفتد. چرا شیلات سراغ سایر گونه‌های گرمابی و سردآبی، خاویاری، میگو و حتی جلبک‌های دریایی نمی‌رود و فقط روی این گونه بسیار مهاجم دست گذاشته است؟ «چرا درباره ماهی‌های بومی کشورمان کاری نمی‌کنند؟ چرا درباره ماهی خاویاری که صنعت اول ایران، پیش از رونق صنعت نفت، در بحث صادرات بوده، اقدامی انجام نمی‌دهند؟ این شک‌برانگیز است که سازمان شیلات، با وجود مخالفت همه متخصصان، تنها خواستار گسترش تیلاپیا در کشور است.»

اشاره این استاد دانشگاه به مخالفت همه متخصصان، به نامه‌ای برمی‌گردد که دی‌ماه ۱۴۰۰ حدود ۱۵۰ استاد دانشگاه در رشته‌های شیلات، محیط‌زیست و علوم دریایی از ۴۰ دانشگاه کشور خطاب به رئیس‌جمهور نوشتند و مخالفتشان را با سیاست‌های سازمان شیلات درباره این گونه غیربومی اعلام کردند. «آن سال به دستور رئیس‌جمهور جلوی توسعه پرورش تیلاپیا گرفته شد، اما به‌محض تغییر دولت، دوباره این پرونده باز شد و در کمیسیون‌های غیرتخصصی با توجیه امنیت غذایی در سطح کلان مطرح شده است.»

به گفته موسوی، در این جلسات که با حضور معاون اول رئیس‌جمهور برگزار شده، تیلاپیا را مانند جواهری جلوه داده‌اند که محیط‌زیستی‌ها جلوی توسعه پرورش آن را گرفته‌اند. «ما از طرف انجمن ماهی‌شناسی نامه‌ای خطاب به رئیس‌جمهور نوشتیم. ایشان نیز در پاسخ از متولیان خواستند بررسی کنند که چرا با وجود مخالفت محیط‌زیست و متخصصان، بر انجام این کار اصرار می‌شود.»

این استاد دانشگاه تأکید می‌کند که در دو دهه اخیر، او و بسیاری از متخصصان پای حفاظت از تنوع زیستی ایران ایستاده‌اند و خواهند ایستاد. «ما در حد توان تخصصی خودمان کار می‌کنیم، اما متأسفانه با خیانت‌ها و جهالت‌هایی مواجهیم که خواهان توسعه پرورش تیلاپیا در کشور هستند.»

چرا شیلات روی گونه‌های بومی کار نمی‌کند؟

«صابر وطن‌دوست»، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد بابل، به سندی اشاره می‌کند که به گفته او در سال ۱۳۸۹ درباره چشم‌انداز ۱۴۰۴ تدوین شده بود. او می‌گوید در این سند اشاره‌ای به پرورش تیلاپیا نشده است. به گفته وطن‌دوست، یکی از حاضران در جلسه اخیر مدعی بوده که از سال ۱۳۸۷ پیگیر ورود و توسعه پرورش تیلاپیا در کشور بوده است. وطن‌دوست با اشاره به سابقه این فرد در تدوین سند می‌گوید: «اگر توسعه تیلاپیا از آن زمان یک هدف راهبردی بوده، چرا در سندی که دو سال بعد تدوین شده، اشاره‌ای به آن نشده است؟»

او یکی دیگر از نگرانی‌های خود را پیامدهای مرگ‌ومیر گسترده تیلاپیا در منابع آب شرب می‌داند. وطن‌دوست برای توضیح این نگرانی، سناریویی فرضی را درباره سدهای لار و لتیان مطرح می‌کند و می‌گوید: «تیلاپیای نیل در دماهای پایین، حدود ۷ تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد، با خطر مرگ‌ومیر بالا مواجه می‌شود. فرض کنید تیلاپیا در این دو سد حضور داشته باشد و در زمستان دچار مرگ‌ومیر شود. آن‌وقت ما با یکی از بزرگ‌ترین مشکلات امنیتی برای تهران مواجه خواهیم شد، زیرا آب شرب شهر دیگر قابل استفاده مردم نخواهد بود. من نمی‌دانم کسانی که نسخه پرورش تیلاپیا را تجویز می‌کنند، آیا واقعاً پیچیدگی مسئله را درک نمی‌کنند یا نمی‌خواهند آن را در نظر بگیرند؟»

یکی از مهم‌ترین استدلال‌های موافقان این گونه به مسئله امنیت غذایی مربوط می‌شود. وطن‌دوست چنین توجیهی را نادرست می‌داند. به گفته او، چه کسی تأمین امنیت غذایی را به عهده سازمان شیلات گذاشته است که بخواهد آن را به هر طریقی انجام دهد؟ او می‌افزاید: «مسلم است که ما باید از پتانسیل‌های کشور خودمان استفاده کنیم. چرا شیلات روی گونه‌های بومی کار نمی‌کند؟»

این استاد دانشگاه با اشاره به جشن ۱۰۰سالگی تحقیقات شیلات در سال ۱۴۰۱ می‌گوید: «چرا این مرکز پس از یک سده فعالیت و سابقه هنوز نمی‌تواند یک گونه بومی ایران را وارد چرخه پرورش یا حتی صادرات کند؟ چرا باید به‌دنبال وارد کردن گونه‌های غیربومی باشد؟ مسلم است که باید امنیت غذایی داشته باشیم، اما آیا تیلاپیا می‌تواند امنیت غذایی ما را تأمین کند؟ من شک دارم.»

ارزیابی ریسک پرورش تیلاپیا چقدر است؟

«داریوش مقدس» از متخصصانی بود که از ساری به جلسه مرکز تحقیقات شیلات آمد تا درباره پیامدهای ورود تیلاپیا به زیستگاه‌های ایران و نتایج ارزیابی ریسک این گونه هشدار دهد. به گفته او، در این جلسه درباره تیلاپیای نیل و هیبریدهای آن صحبت شد. «موافقان پرورش تیلاپیا، رشد سریع، توان بالای تولیدمثل و امکان تولید پروتئین در حجم بالا را از مزیت‌های این ماهی عنوان می‌کردند.»

مقدس در این جلسه بحث خود را بر ارزیابی ریسک تهاجمی گونه‌های غیربومی متمرکز کرد. این روش برای بررسی پیامدهای احتمالی ورود گونه‌هایی به کار می‌رود که پیش‌تر در یک منطقه حضور نداشته‌اند. او می‌گوید: «در این ارزیابی بررسی می‌شود که یک گونه تا چه اندازه احتمال دارد در محیط جدید مستقر و به گونه‌ای مهاجم تبدیل شود و چه پیامدهایی می‌تواند برای گونه‌های بومی و اکوسیستم داشته باشد. آثار احتمالی آن بر اقتصاد و معیشت جوامعی که از منابع آبی، تالاب‌ها و آب‌بندان‌ها استفاده می‌کنند نیز در این ارزیابی مورد توجه قرار می‌گیرد.»

به گفته مقدس، ارزیابی انجام‌شده درباره تیلاپیا نشان داده است که این گونه پتانسیل بالایی برای مهاجم شدن در آب‌های داخلی ایران دارد. او می‌گوید: «تنوع زیستی هویت ماست و همین موضوع قشر متخصصان و دانشگاهیان را نگران کرده و باعث شد ما از راه دور به آن جلسه برویم و در این باره هشدار دهیم.»

به گفته مقدس، برخی کشورها با انگیزه درآمدزایی سراغ تیلاپیا رفتند، اما به‌مرور پیامدها و خسارت‌های اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی آن مشخص شد. او می‌افزاید: «کشورهایی مانند استرالیا در گذشته تیلاپیا پرورش می‌دادند، اما در حال حاضر با وضع قانون، ورود و جابه‌جایی این گونه را ممنوع کرده‌اند.»

این روزها دوباره پرونده تیلاپیا روی میز تصمیم‌گیری است؛ پرونده‌ای که مخالفانش می‌گویند هزینه‌های احتمالی گسترش یک گونه غیربومی می‌تواند بسیار بیشتر از منافع آن در تأمین غذا باشد. پرسش اصلی این است که آیا افزایش تولید تیلاپیا ارزش پذیرفتن چنین ریسکی برای اکوسیستم‌های آبی ایران را دارد؟ آیا کسانی که به‌دنبال توسعه پرورش این گونه هستند تضمین می‌کنند که تنوع زیستی ایران و معیشت مردم به مخاطره نمی‌افتد؟