به گزارش پیام ما، این روزها در منطقه یک تهران گزینه ویژه‌ای به نام حسگر پایش خسارات ناشی از زلزله به مشتریان ساختمان‌های سوپرلوکس ارائه می‌شود. این تجهیزات زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که پای آنها به بازار مسکن ساختمان‌های گران‌قیمت مناطق شمالی تهران باز شده است، درحالی‌که پیاده‌سازی این حسگرها هزینه قابل‌توجهی را به سازنده تحمیل نمی‌کند.

حسگرهای پایش زلزله، بسته به نوع و فناوری مورد استفاده، می‌توانند داده‌هایی درباره شتاب و حرکت ساختمان در زمان وقوع زمین‌لرزه ثبت کنند. این داده‌ها ممکن است برای ارزیابی اولیه وضعیت ساختمان و تشخیص نیاز به بررسی‌های تخصصی‌تر مورد استفاده قرار بگیرند.

اما این تجهیزات با سیستم‌های مقاوم‌سازی تفاوت دارند. نصب حسگر، مقاومت ستون‌ها، تیرها، اتصالات، دیوارهای سازه‌ای یا فونداسیون ساختمان را افزایش نمی‌دهد و نمی‌تواند از فروریختن یک سازه آسیب‌پذیر جلوگیری کند.

البته این فناوری مختص بازار مسکن تهران نیست و در برخی کشورهای زلزله‌خیز دنیا نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. در آمریکا، «سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده» (USGS) بیش از ۲۵۰ سازه را به حسگرهای لرزه‌ای مجهز کرده است و از داده‌های آنها برای ثبت رفتار ساختمان هنگام زلزله و ارزیابی سریع وضعیت سازه پس از حادثه استفاده می‌شود. در تایوان نیز حسگرهای پایش سازه در ساختمان‌ها و زیرساخت‌های مختلف به کار گرفته شده‌اند. با این حال، کارکرد این تجهیزات در این کشورها نیز پایش و ارزیابی خسارت است، نه مقاوم‌سازی ساختمان یا نجات مستقیم جان ساکنان.

شهر تهران سال‌هاست در معرض هشدار کارشناسان درباره پیامدهای احتمالی وقوع یک زلزله شدید قرار دارد. تراکم جمعیت، وجود بافت‌های فرسوده و ناکارآمد، معابر باریک، ساخت‌وساز در برخی پهنه‌های پرخطر و محدودیت زیرساخت‌های امدادی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند در زمان وقوع یک زمین‌لرزه بزرگ، ابعاد بحران را افزایش دهند.

طبق پژوهش‌های انجام‌شده از سوی «سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران» در سال ۱۳۹۷، رشد شهری در تهران به شکلی نامتوازن انجام شده است. استان تهران با تراکم جمعیتی ۹۶۹ نفر در هر کیلومترمربع، متراکم‌ترین استان کشور از نظر جمعیتی معرفی شده است.

در این پژوهش آمده است که با افزایش سالانه ۲۱۶ هزار نفر به جمعیت استان تهران و استقرار بیش از ۱۷ درصد جمعیت ایران در کمتر از یک درصد مساحت کشور، نوعی انباشتگی جمعیتی در این محدوده شکل گرفته است.

این تمرکز جمعیتی در کنار موقعیت لرزه‌خیز تهران، یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره پیامدهای یک زمین‌لرزه بزرگ در پایتخت است.

برآورد بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز نشان می‌دهد وقوع زلزله‌ای با بزرگای حدود ۷ ریشتر در تهران می‌تواند حدود ۲۵۰ هزار ساختمان از مجموع یک میلیون و ۱۰۰ هزار ساختمان پلاک‌شده را ویران کند و تلفات انسانی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

بیت‌اللهی، در گفت‌وگو با پیام ما، با اشاره به تاب‌آوری پایین تهران در برابر زلزله احتمالی می‌گوید: بافت فرسوده تهران تنها به جنوب شهر محدود نمی‌شود.

به گفته او، در شمال تهران نیز از گلابدره تا فرحزاد بافت‌های فرسوده و ساخت‌وسازهای غیرقانونی وجود دارد. در مناطق ۱۰ و ۱۲ و همچنین محدوده بازار بزرگ تهران نیز بافت فرسوده گسترده است.

یکی از مشکلات اصلی این بافت‌ها، محدودیت دسترسی نیروهای امدادی است. معابر باریک و نفوذناپذیر می‌توانند در ساعات طلایی پس از وقوع زلزله، عملیات امدادرسانی و آواربرداری را دشوار و حتی در برخی نقاط غیرممکن کنند.

براساس آمار مطرح‌شده از سوی بیت‌اللهی، حدود ۲۵۰ هزار پلاک ثبت‌شده ساختمانی در تهران در بافت فرسوده قرار دارند. اگر برای هر پلاک به‌طور میانگین ۳ واحد در نظر گرفته شود، این تعداد به حدود ۷۵۰ هزار واحد مسکونی می‌رسد. با فرض میانگین ۳ نفر جمعیت در هر واحد، حدود ۲ میلیون و ۲۵۰ هزار نفر در این واحدها سکونت خواهند داشت.

بیت‌اللهی همچنین به وجود شبکه‌های گاز پرفشار در زیر بستر تهران اشاره می‌کند و می‌گوید در برخی کوچه‌های مناطق مسکونی، گاز با فشار ۶۰ psi در جریان است. به گفته او، در صورت وقوع زلزله، علاوه بر آسیب‌های مستقیم سازه‌ای، احتمال وقوع آتش‌سوزی‌های گسترده نیز وجود دارد.

استاندارد ۲۸۰۰ چه می‌گوید؟

در ایران، «استاندارد ۲۸۰۰» به‌عنوان آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله، چارچوب اصلی طراحی لرزه‌ای ساختمان‌ها را مشخص می‌کند. هدف این استاندارد، تأمین حداقل الزامات لازم برای طراحی و اجرای ساختمان‌ها در برابر نیروها و تغییرمکان‌های ناشی از زلزله است. در واقع، موضوع اصلی ایمنی ساختمان باید پیش از نصب هرگونه تجهیزات پایش، در مرحله طراحی، ساخت، نظارت و اجرای سازه مورد توجه قرار گیرد. از این نظر، حسگر زلزله نمی‌تواند جایگزین رعایت استانداردهای ساخت یا مقاوم‌سازی ساختمان‌های آسیب‌پذیر شود.

بیت‌اللهی با اشاره به حسگرهای پایش میزان خسارت پس از زلزله تصریح می‌کند که ارزیابی سلامت ساختمان پس از وقوع زمین‌لرزه با بعضی از حسگرها تا حدودی امکان‌پذیر است، اما این ارزیابی قطعی نیست.

به گفته او، این حسگرها موجب افزایش مقاومت ساختمان نمی‌شوند و اگر با شعار صیانت از جان مردم ارائه شوند، می‌توانند محل نقد باشند. به این ترتیب، مسئله اصلی درباره حسگرها، نه اصل استفاده از فناوری، بلکه جایگاه و نحوه معرفی آنهاست.

بیت‌اللهی معتقد است: اگر یک سیستم بتواند پس از وقوع زلزله، اطلاعات قابل‌اتکایی از وضعیت سازه ارائه دهد، می‌تواند در ارزیابی سریع ساختمان‌ها و مدیریت بحران کاربرد داشته باشد. اما اگر همین سیستم به‌عنوان نشانه‌ای از «ایمنی ساختمان» یا تضمینی برای «حفظ جان ساکنان» معرفی شود، میان کارکرد واقعی فناوری و تصویری که به خریدار ارائه می‌شود، فاصله ایجاد خواهد شد. این فاصله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که حسگر به‌عنوان یکی از امکانات ویژه ساختمان‌های سوپرلوکس تهران وارد بازار شود.

«امیر برنا»، مشاور سرمایه‌گذاری و مدیر «املاک برنا نیاوران»، با اشاره به قیمت بالای ملک در این منطقه، هزینه تجهیز ساختمان‌ها به سیستم‌های سنجش زلزله را در مقایسه با قیمت کلی ساختمان چندان بالا نمی‌داند.

به گفته او، تجهیز کامل یک ساختمان ۶ طبقه با میانگین قیمت یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان به‌ازای هر مترمربع، حدود ۵ میلیارد تومان هزینه دارد.

از سوی دیگر، یکی از مشاوران خرید ملک در منطقه یک تهران که نخواست نامش منتشر شود، می‌گوید این حسگرها با توجه به قیمت‌های سرسام‌آور ملک در منطقه یک تهران، تأثیر چندانی بر قیمت نهایی یک واحد آپارتمانی ندارند و بیشتر می‌توانند روند فروش ساختمان را برای مالک تسهیل کنند.

به گفته او، فناوری پایش زلزله در بازار مسکن می‌تواند از یک ابزار فنی به یک ویژگی تبلیغاتی تبدیل شود؛ ویژگی‌ای که در کنار امکاناتی مانند استخر، سالن ورزشی، لابی، سیستم هوشمند و تجهیزات امنیتی، در معرفی ساختمان‌های گران‌قیمت مورد استفاده قرار می‌گیرد.

«صدا توکلی»، یک مشاور املاک در منطقه یک، با اشاره به تفاوت قیمت ساختمان‌های مجهز به حسگرهای پایش زلزله و ساختمان‌هایی که این گزینه را ندارند، گفت: به‌طور میانگین، تفاوت قیمت ساختمان‌های مجهز به این حسگرها با دیگر ساختمان‌ها در هر مترمربع حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان است.

او معتقد است این مبلغ برای خریداران برج‌های سوپرلوکس قابل‌توجه نیست، اما گزینه‌ای به‌اصطلاح «دهن‌پرکن» در بین این قشر است و نگرانی مردم از وقوع زلزله، به یک مزیت تبلیغاتی برای ساختمان‌های گران‌قیمت تبدیل شده است.

زلزله‌هراسی در خدمت بازار مسکن

در بخش‌هایی از شمال تهران، برج‌سازی گسترده در کنار کوچه‌ها و معابر باریک، پرسش‌های جدی درباره امدادرسانی در زمان بحران ایجاد کرده است. محله‌هایی مانند الهیه و خیابان فرشته نمونه‌هایی از مناطقی هستند که ساختمان‌های بلندمرتبه در آنها در مجاورت معابر محدود قرار گرفته‌اند.

به گفته رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، اضافه‌شدن یک حسگر به ساختمان نمی‌تواند مشکل دسترسی نیروهای امدادی، تراکم شهری یا آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها را حل کند.

بیت‌اللهی معتقد است ساختمان‌های لوکس لزوماً به دلیل قیمت بالاتر، در برابر زلزله مقاوم‌تر نیستند و تجهیزات گران‌قیمت نیز به‌تنهایی نمی‌توانند چنین تضمینی ایجاد کنند.

بنابراین، پرسش اصلی این نیست که چرا ساختمان‌های گران‌قیمت به حسگر مجهز می‌شوند. پرسش اصلی این است که اگر این فناوری از نظر علمی و فنی بتواند در پایش وضعیت ساختمان پس از زلزله نقش مؤثری داشته باشد، چرا باید استفاده از آن عمدتاً به ساختمان‌های گران‌قیمت و مناطق برخوردار محدود شود؟

تهران، شهری با سابقه زمین‌لرزه

زلزله بزرگ تهران در تاریخ معاصر، سابقه‌ای طولانی دارد. براساس گزارش‌های تاریخی، آخرین زمین‌لرزه بزرگ ثبت‌شده در تهران در ۲۷ مارس ۱۸۳۰ میلادی و در اثر حرکت گسل مشا رخ داده است. این زمین‌لرزه با بزرگی بیش از ۷ ریشتر مناطق شمیرانات و دماوند را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داد و حدود ۷۰ روستا در شرق جاجرود از بین رفتند. گزارش‌های تاریخی همچنین از آسیب شدید به بخش‌هایی از کاخ فتحعلی‌شاه، بازار و تخریب یا آسیب جدی به ساختمان سفارت بریتانیا خبر می‌دهند.

در برخی گزارش‌ها تعداد کشته‌شدگان این زمین‌لرزه در پهنه شمیرانات ۴۵ هزار نفر عنوان شده است؛ رقمی که در مقایسه با جمعیت حدود ۸۰ هزار نفری تهران در آن دوره، بسیار قابل‌توجه است.

«علی درویش‌زاده»، استاد دانشگاه و پژوهشگر زمین‌شناسی، چرخه بازگشت زلزله ویرانگر در تهران را حدود ۱۵۰ سال تخمین زده است. با این حال، چنین برآوردهایی به معنای امکان پیش‌بینی زمان وقوع زلزله بعدی نیست.

آنچه می‌توان با اطمینان بیشتری درباره آن صحبت کرد، آسیب‌پذیری بخشی از ساختمان‌ها و زیرساخت‌های تهران و ضرورت آمادگی برای یک زمین‌لرزه شدید است.

تهران امروز با ۱۴ میلیون و ۶۸۴ هزار شهروند، فارغ از اتباع و مسافران، با مسئله‌ای مواجه است که نمی‌توان آن را تنها به بازار ساختمان‌های لوکس محدود کرد. «محمد شکرچی‌زاده»، رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به عدالت‌محوری در بحث صیانت از اموال مردم گفت: اگر فناوری‌های جدید می‌توانند بخشی از فرایند پایش و مدیریت بحران را بهبود دهند، مسئله اصلی باید دسترسی عادلانه‌تر به فناوری‌های مؤثر، استانداردسازی آنها و قرارگرفتنشان در یک نظام جامع ایمنی شهری، از جمله بیمارستان‌ها، پل‌ها و سازه‌های حیاتی باشد؛ نه تبدیل‌شدن آنها به یک گزینه ویژه دیگر برای فروش ساختمان‌های گران‌قیمت.

پرسش نهایی اما همچنان باقی است: آیا حسگرهای پایش زلزله قرار است بخشی از راه‌حل مدیریت بحران تهران باشند یا در نهایت، به یکی دیگر از ابزارهای بازار برای فروش ساختمان‌های سوپرلوکس تبدیل شوند؟