در ساحل کم‌عمق دریای خزر در گمیشان، صنعتی شکل گرفته که قرار بود یکی از مسیرهای توسعه اقتصادی گلستان باشد؛ صنعتی که با تکیه بر ظرفیت‌های منطقه، اشتغال ایجاد کند و محصولی صادراتی به بازارهای جهانی بفرستد. اما سال‌ها پس از آغاز فعالیت سایت پرورش میگوی گمیشان، هنوز بخش مهمی از زنجیره این صنعت کامل نشده است.

امروز مسئله اصلی فعالان این حوزه دیگر ساخت مزرعه جدید نیست، بلکه فراهم‌شدن زیرساخت‌هایی است که بتواند همین ظرفیت موجود را اقتصادی و پایدار کند. نبود برق پایدار، وابستگی به استان‌های جنوبی برای تأمین لارو، نبود کارخانه خوراک میگو، مشکلات صادرات مستقیم و کمبود حمایت‌های پژوهشی، مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که تولیدکنندگان از آن‌ها سخن می‌گویند. در چنین شرایطی، اختصاص ۶۰۰ میلیارد تومان تسهیلات برای صنعت میگوی گلستان در جریان سفر رئیس‌جمهوری به استان، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که این منابع باید صرف چه بخشی شوند؛ سرمایه در گردش برای ادامه تولید یا سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌هایی که آینده این صنعت را تضمین کند؟

۶۰۰ میلیارد تومان برای حفظ تولید

«اسماعیل جباری»، مدیرکل شیلات گلستان، درباره این اعتبار می‌گوید: «این مبلغ برای پرداخت تسهیلات در دو بخش سرمایه ثابت و سرمایه در گردش صنعت میگو اختصاص یافته است. هدف از اختصاص این اعتبار، حمایت از تولیدکنندگان، جلوگیری از کاهش تولید و کمک به توسعه صنعت میگوی استان است.»

او معتقد است صنعت میگو در گلستان برای حفظ شرایط موجود و توسعه ظرفیت‌های خود نیازمند حمایت مالی است، زیرا افزایش قیمت نهاده‌ها و خوراک در سال‌های اخیر فشار زیادی به تولیدکنندگان وارد کرده است. مدیرکل شیلات گلستان می‌گوید: «تاکنون برای دریافت ۱۸۸ میلیارد تومان از این تسهیلات، تولیدکنندگان به بانک‌های عامل معرفی شده‌اند و روند پرداخت پس از بررسی‌های بانکی انجام خواهد شد.»

وقتی زیرساخت از تسهیلات مهم‌تر می‌شود

اما برخی تولیدکنندگان معتقدند مشکل اصلی صنعت میگوی گلستان کمبود نقدینگی نیست، بلکه نبود زیرساخت‌هایی است که تولید را اقتصادی کند. «قادر مرزی»، از تولیدکنندگان میگوی گلستان، معتقد است که به‌جای اینکه تمام اعتبار ۶۰۰ میلیارد تومانی صرف سرمایه ثابت و سرمایه در گردش شود، باید بخش بیشتری از آن به زیرساخت‌ها اختصاص پیدا کند. او به احداث کانال انتقال آب در سایت میگو اشاره می‌کند و می‌گوید: «برای این کانال، ۳۵ میلیارد تومان را بخش خصوصی و ۵۰ میلیارد تومان را دولت تأمین کرد. این پروژه باعث شد سطح آب در لاین‌های پرورش حدود ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر افزایش پیدا کند.»

به گفته مرزی، پیش از اجرای این پروژه، پایین‌بودن سطح آب باعث افزایش آمونیاک در حوضچه‌ها، تلفات تدریجی میگوها و برداشت زودهنگام محصول می‌شد، اما پس از بهبود انتقال آب، شرایط تولید بهتر شد.

او یکی دیگر از مشکلات اصلی را نبود کارخانه خوراک میگو در استان عنوان می‌کند: «تولیدکنندگان مجبورند خوراک مورد نیاز خود را از استان‌های دیگر تأمین کنند و همین موضوع هزینه تولید را بالا می‌برد.» مرزی توضیح می‌دهد که افزایش قیمت خوراک در سال‌های اخیر، همراه با هزینه حمل‌ونقل، فشار مضاعفی به تولیدکنندگان وارد کرده است.

وابستگی از ابتدای زنجیره تولید

یکی از مهم‌ترین مشکلات صنعت میگوی گلستان، تأمین بچه‌میگو یا لارو است. فعالان این حوزه می‌گویند که به‌دلیل نامناسب‌بودن آب دریای خزر، در استان گلستان امکان تولید لارو میگو وجود ندارد. مراحل اولیه تکثیر و رشد لارو میگو نیازمند شرایط خاص آبی است و آب دریای خزر این شرایط را برای تولید لارو فراهم نمی‌کند. به همین دلیل، تولیدکنندگان گلستان ناچارند لارو مورد نیاز خود را از استان‌های جنوبی کشور تأمین کنند. این وابستگی هزینه‌های زیادی به تولیدکنندگان تحمیل می‌کند؛ از قیمت بالاتر خرید لارو گرفته تا هزینه حمل‌ونقل و تلفات در مسیر انتقال. یکی از تولیدکنندگان می‌گوید: «اگر امکان تولید لارو در استان وجود داشت، بخش قابل‌توجهی از هزینه‌های تولید کاهش پیدا می‌کرد و وابستگی گلستان به استان‌های جنوبی از بین می‌رفت.»

پرورش میگو هنوز صنعت سودآوری نشده است

«کمالی»، یکی دیگر از سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان میگوی گلستان، معتقد است این صنعت هنوز به جایگاه واقعی اقتصادی خود نرسیده است: «پرورش میگو در گلستان هنوز بیشتر شبیه یک فعالیت پرریسک است تا یک صنعت سودآور.»

او به شرایط دریافت تسهیلات بانکی نیز انتقاد دارد: «اگر تولیدکننده‌ای، برای مثال، یک میلیارد تومان سرمایه در گردش بخواهد، باید حدود دو میلیارد تومان وثیقه ارائه کند؛ آن هم وثیقه‌هایی مانند ساختمان یا واحد صنعتی، درحالی‌که خود مزرعه پرورش میگو برای وثیقه پذیرفته نمی‌شود.» به گفته کمالی، پرداخت تسهیلات کوتاه‌مدت تنها یک راه‌حل موقت است و دولت باید منابع را به‌سمت ایجاد زیرساخت‌هایی مانند کارخانه خوراک میگو و بخش‌های پشتیبان تولید هدایت کند.

سرمایه در گردش؛ نیاز امروز مزارع

«آرش قدمی»، مدیرعامل اتحادیه میگوپروران گمیشان، بر این باور است که سرمایه در گردش امروز یکی از نیازهای اصلی تولیدکنندگان است: «سایت پرورش میگوی گمیشان اکنون دارای ۱۳۲ مزرعه فعال است و ظرفیت مزارع تقریباً تکمیل شده است. بنابراین در بخش سرمایه ثابت، متقاضی زیادی وجود ندارد.» به گفته قدمی، بیشترین نیاز فعلی تولیدکنندگان مربوط به سرمایه در گردش است، زیرا پس از حذف ارز ترجیحی، قیمت نهاده‌ها و خوراک میگو دو تا سه برابر افزایش یافته و در همین شرایط، نرخ سود تسهیلات ۲۳ درصد است: «وقتی سود یک تولیدکننده موفق میگو در بهترین شرایط حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد است، پرداخت چنین سودی فشار زیادی به تولیدکننده وارد می‌کند. از طرف دیگر، زمان پرداخت تسهیلات هم نامناسب است، چون دوره پرورش در حال پایان است و دریافت سرمایه در گردش در این مرحله، اثرگذاری لازم را ندارد.»

برق؛ مانع استفاده از فناوری‌های نوین

نبود برق پایدار یکی دیگر از مشکلات جدی سایت پرورش میگوی گمیشان است. قدمی می‌گوید: «تنها یک لاین از چهار لاین سایت برق دارد و حدود ۷۵ درصد تولیدکنندگان از برق شبکه محروم هستند. تولیدکنندگان مجبورند از موتورپمپ‌های دیزلی استفاده کنند که علاوه بر افزایش هزینه تولید، وابستگی به سوخت گازوئیل ایجاد کرده و مشکلات زیست‌محیطی نیز به همراه دارد.» او معتقد است بدون برق پایدار، امکان استفاده از فناوری‌های جدید آبزی‌پروری، مانند دستگاه‌های خوراک‌پاش و تجهیزات نوین تولید، وجود ندارد.

وعده نیروگاه خورشیدی برای تأمین برق

اما درحالی‌که پرورش‌دهندگان از نبود برق پایدار گلایه دارند، «عبدالعلی کیان‌مهر»، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری گلستان، از آغاز فرایند احداث یک نیروگاه خورشیدی ۹۰ مگاواتی خبر می‌دهد: «هزینه اجرای این نیروگاه حدود هفت هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان برآورد شده و این پروژه تاکنون ۳۰ تا ۴۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.»

به گفته کیان‌مهر، با بهره‌برداری از این نیروگاه، برق منطقه و به‌تدریج لاین‌های فاقد برق سایت میگوی گمیشان تأمین خواهد شد.

صادرات محصول گلستان به نام دیگران

«حمیدرضا ناصری»، معاون توسعه آبزی‌پروری شیلات گلستان، معتقد است یکی از مشکلات اصلی این صنعت، نبود پایانه صادراتی و زیرساخت‌های لازم برای صادرات مستقیم است: «صادرات میگو نیازمند پروتکل‌های خاص، بسته‌بندی متناسب با بازار هدف، تجهیزات حمل و زیرساخت‌های تخصصی است؛ شرایطی که در برخی مناطق مانند چابهار فراهم شده و امکان صادرات مستقیم به کشورهایی مانند چین، تایوان و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس را ایجاد کرده است.»

ناصری می‌گوید: «تولید میگوی ایران حدود ۶۰ هزار تن است که کمتر از یک درصد تولید جهانی را شامل می‌شود. بخش زیادی از میگوی ایران پس از صادرات به کشورهای دیگر، فرآوری و با نام همان کشورها وارد بازار جهانی می‌شود.»

او درباره گلستان می‌گوید: «مراکز فرآوری استان کدهای داخلی را دریافت کرده‌اند، اما کد رجیستری کشورهای مقصد، به‌ویژه روسیه، هنوز صادر نشده است. به همین دلیل، میگوی گلستان برای انجام مراحل صادرات به استان‌های دیگر ارسال می‌شود و در نهایت، بدون ثبت نام گلستان در بازار جهانی عرضه می‌شود.»

ناصری تأکید می‌کند که توسعه صنعت میگو فقط با افزایش تعداد مزارع و سردخانه‌ها اتفاق نمی‌افتد و این صنعت به پژوهش و آموزش نیاز دارد: «سال‌ها پیش طرحی پژوهشی برای بررسی شرایط آب دریای خزر و امکان حل برخی مشکلات مرتبط با تولید ارائه شد، اما با وجود برآورد هزینه دو تا سه میلیارد تومانی، اعتباری برای اجرای آن اختصاص پیدا نکرد.»

آینده نامشخص میگوی گلستان

صنعت میگوی گلستان امروز میان دو نگاه قرار گرفته است؛ یک نگاه می‌گوید تولیدکنندگان برای ادامه فعالیت به سرمایه نیاز دارند و نگاه دیگر معتقد است بدون زیرساخت، تسهیلات تنها درمانی کوتاه‌مدت خواهد بود. اختصاص ۶۰۰ میلیارد تومان می‌تواند بخشی از مشکلات امروز تولیدکنندگان را کاهش دهد، اما آینده این صنعت به تصمیم‌هایی وابسته است که فراتر از پرداخت وام باشند؛ تصمیم‌هایی برای تأمین برق پایدار، ایجاد زنجیره کامل تولید، حل مشکل صادرات، حمایت از پژوهش و کاهش وابستگی به استان‌های دیگر.