«در روزهای اخیر، شهروندان شهرستان زرقان بارها از بوی شدید و غیرعادی گاز و مواد شیمیایی در نقاط مختلف منطقه خبر داده‌اند. با توجه به وجود واحدهای متعدد صنعتی و شیمیایی در شهرستان زرقان و اطراف آن، تداوم این وضعیت نگرانی جدی درباره سلامت مردم و افزایش خطر بیماری‌های تنفسی و برخی انواع سرطان ایجاد کرده است.» این جملات در ابتدای کارزاری نوشته شده که ۲۳ شهریورماه در سایت «کارزار» بارگذاری شده است. این نخستین بار نیست که اهالی زرقان کارزار و طومار می‌نویسند، اما حالا وضعیت بحرانی‌تر از همیشه است. گازهایی در هواست که نفسشان را تنگ کرده و چشمانشان را سوزانده و این حال را همه اهالی شهر تجربه کرده‌اند.

«صمد برزگر»، نویسنده این کارزار، به «پیام ما» می‌گوید درخواستشان روشن است. آنها می‌خواهند منشأ آلودگی فوراً شناسایی و اعلام شود. واحدهای صنعتی و شیمیایی مشکوک، سرزده و تخصصی بازرسی شوند. هنگام انتشار بو، از هوا نمونه‌برداری و نوع آلاینده مشخص شود. آثار آلودگی بر سلامت مردم، به‌ویژه بیماری‌های تنفسی و سرطان، بررسی شود. واحد متخلف، در صورت شناسایی، بدون اغماض تحت پیگرد قانونی قرار گیرد. آنها این درخواست‌ها را به رئیس دادگستری شهرستان زرقان هم اعلام کرده‌اند.

او می‌گوید سال‌هاست که زرقانی‌ها با آلودگی و آسیب زندگی در کنار صنایع گذرانده‌اند، اما این بوی گازمانند و این حال برایشان جدید است: «مدام به ما می‌گویند پیگیری می‌کنیم، اما هیچ اتفاقی نیفتاده. از فرماندار و دادستانی خواسته‌ایم وارد شوند و تحقیق کنند. محیط‌زیست هم هیچ پاسخی ندارد. چند دستگاه آنالیز دارد که نشان نمی‌دهد خروجی چیست. در فلکه زرقان یکی از این تابلوهای سنجش هست که مدام خاموش است.»

بخش بزرگی از اهالی شهر بوریابافی داشتند. خانه و زمین آنها را که در خروجی شهر بود، صنایع مختلف طی سالیان خریدند و آنها مجبور شدند به پشت کوه «شاهزاده قاسم» کوچ کنند. از دید دور شدند و شغل قدیمی و سنتی شهر از بین رفت. «حصیربافی هم داشتیم که همه از بین رفت. صنایع‌دستی اینجا را صادر می‌کردیم. آن‌وقت این‌همه کارخانه آمد که نفس‌کشیدن را از ما بگیرد و مریضمان کند.»

او می‌گوید پارک ملی بمو هم از این فاجعه در امان نمانده است. آب آن را برای صنایع برده‌اند و خاک و هوایش آلوده است: «پالایشگاه فاصله‌ای با پارک بمو ندارد. حتی ۱۵ سال قبل تلاش کردند برای احیای قنات‌ها، اما همین صنایع راه قنات‌ها را بستند و بعد آب‌های روان و زیرزمینی را غارت کردند. ما نمی‌گوییم صنعت نباشد، اما نه این‌طور که همه‌چیزمان را غارت کند.»

اهالی از آمار بالای خودکشی و سرطان می‌گویند

«چطور ثابت کنیم مرگ روزانه از سرطان‌های مختلف و افزایش آمار خودکشی به‌خاطر وجود این همه صنایع آلاینده است؟ چطور ثابت کنیم؟» زن، یکی از فعالان مدنی شهر است که نمی‌خواهد نامش در گزارش بیاید. صدایش می‌لرزد و از اینکه اهالی زرقان دهه‌های گذشته را غرق در آلودگی گذرانده‌اند، به ستوه آمده است. او و بسیاری دیگر از اهالی شهر می‌گویند: «در یک چاله گیر کرده‌ایم. اینجا وقتی آلودگی می‌آید، دیگر بیرون نمی‌رود.»

شهرشان میان کوه‌ها محصور است و آنها در پهنه‌ای گود زندگی می‌کنند؛ نقطه‌ای که امکان خروج آلودگی هم از آن وجود ندارد. بادهای غالب هم کمکی نمی‌کنند و حتی نزدیکی به پارک ملی بمو هم برایشان خیری نداشته است: «این واحدها حتی تصفیه‌خانه فاضلاب ندارند، اینجا پر از شرکت‌های تولید مواد شیمیایی است. گازهای تولیدی آنها کجا می‌رود؟ در ریه ما، در زندگی ما. همه اینجا مریض‌اند. چند سال قبل یک کارخانه تولید سم آتش گرفت، کل شهر مسموم شدند و هنوز بعد از چند سال تبعات آن را در بدنمان داریم.»

آنها از سال‌ها اعتراض، نوشتن طومار و راه‌انداختن کارزار خسته شده‌اند و می‌پرسند چطور صنایع آلاینده دیواربه‌دیوار خانه و زندگی مردم ساخته شدند و هیچ ارگانی به فکر زندگی مردم نبوده است؟ «سال ۹۸، روزی دو نفر از سرطان فوت می‌شدند، وحشتناک بود. وضعیت الان هم بهتر نیست. این آمار را هم به‌صورت میدانی جمع کردیم، بارها از علوم پزشکی خواستیم تا تحقیق کند و نتیجه تحقیقاتش را اعلام کند، اما هیچ آماری به ما نمی‌دهند. ما حتی در این شهر بیمارستان درست‌وحسابی نداریم. در کنار آمار بالای بیماری‌هایی چون سرطان، آمار خودکشی و اقدام به آن هم اینجا بالاست، اما چطور ثابت کنیم که آلاینده‌ها با روان و زندگی ما این کار کرده است و اصلاً چرا شهر و صنعت این‌قدر باید به هم نزدیک باشند؟ آن هم برخلاف قانون.»

توسعه صنایع در کنار خانه‌ها

داستان آلودگی زرقان به چند دهه قبل برمی‌گردد؛ زمانی که شکل‌گیری تدریجی یک پهنه صنعتی در مجاورت شهر، از دهه‌های گذشته آغاز شد و با توسعه صنایع، فاصله میان واحدهای صنعتی و سکونتگاه‌های انسانی کمتر شد. راه‌اندازی «پالایشگاه شیراز» در سال ۱۳۵۲ نقطه شروع این اتفاق بود. عملیات ساخت پالایشگاه از سال ۱۳۴۹ آغاز شد و این مجموعه با ظرفیت طراحی ۴۰ هزار بشکه در روز به بهره‌برداری رسید. پالایشگاه در کیلومتر ۲۲ جاده شیراز ـ اصفهان و در محدوده شهرستان زرقان قرار دارد.

چند دهه بعد، توسعه «شهرک صنعتی آب‌باریک» که «شرکت شهرک‌های صنعتی فارس» آن را نخستین شهرک صنعتی استان و یکی از قدیمی‌ترین شهرک‌های صنعتی کشور معرفی می‌کند، به گسترش فعالیت صنعتی در این محدوده انجامید. در سال ۱۴۰۲، شرکت شهرک‌های صنعتی فارس از وجود ۱۲۳ قرارداد واگذاری و ۹۰ واحد صنعتی و تولیدی به‌بهره‌برداری‌رسیده در آب‌باریک خبر داد.

اما رشد صنعتی برای زرقان فقط به افزایش اشتغال و فعالیت اقتصادی منجر نشد. در سال ۱۳۹۹، «تسنیم» از استقرار حدود ۴۰۰ کارخانه و یک شهرک صنعتی با ۷۰ کارگاه صنعتی و تولیدی در زرقان گزارش داد و نوشت که حدود ۲۴ درصد واحدهای صنعتی استان فارس در این محدوده قرار گرفته‌اند. در همان گزارش، اعضای شورای شهر از سال‌ها اعتراض مردم به آلودگی و ضرورت استانداردسازی و کنترل خروجی صنایع سخن گفتند.

این مسئله در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد. در شهریور ۱۴۰۳، شهردار زرقان اعلام کرد از میان صنایع پیرامونی شهر، در آن مقطع فقط پالایشگاه عوارض آلایندگی پرداخت می‌کرد. او همچنین از نقش برخی صنایع شیمیایی در آلایندگی سخن گفت. رئیس شورای شهر نیز مدعی شد بخش بزرگی از صنایع پیرامون شهرستان استانداردهای محیط‌زیستی را رعایت نمی‌کنند و خواستار پایش دقیق‌تر و تشکیل کارگروه استانی برای بررسی آلایندگی شد.

محیط‌زیست فارس نیز در مهر ۱۴۰۳ وضعیت زرقان را عادی توصیف نکرد. «قاسم نهاوندی»، معاون محیط‌زیست انسانی فارس، با اشاره به ارتفاعات اطراف، تعدد روزهای وارونگی هوا، مجاورت بزرگراه شیراز ـ اصفهان و فعالیت صنایع بزرگ گفت مجموعه این عوامل شرایط محیط‌زیستی خاصی برای زرقان ایجاد کرده است. او در عین حال تأکید کرد که با وجود اقدامات محیط‌زیست، وضعیت هنوز به شرایط ایده‌آل نرسیده است.

در دی همان سال، «حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی «سازمان حفاظت محیط‌زیست»، تصویر صریح‌تری از وضعیت ارائه کرد و گفت زرقان «ظرفیت خودپالایی» ندارد و کوه‌های اطراف و عبور بزرگراه، در کنار فعالیت صنایع نزدیک زرقان و شیراز، موجب بالا بودن حجم آلایندگی هوا در منطقه شده‌اند. او از لزوم تدوین طرح کاهش آلایندگی زرقان و اجرای مرحله‌ای آن سخن گفت. حتی در همان نشست دی‌ماه سال ۱۴۰۳، «سمیه رفیعی»، رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس، تأکید کرد بدون مطالعه نمی‌توان سهم یک صنعت یا یک منبع را در آلودگی مشخص کرد و باید جنس آلاینده‌ها و نقشه پراکنش آنها تعیین شود.

صنایع، چشمه‌های پارک ملی بمو را خشکاندند

زرقان در مجاورت پارک ملی بموست؛ منطقه‌ای که از سال ۱۳۴۱ ابتدا به‌عنوان منطقه شکارممنوع تحت حفاظت قرار گرفت و در ادامه به منطقه حفاظت‌شده و سپس پارک ملی تبدیل شد. به این ترتیب، توسعه صنعتی اطراف زرقان در کنار یک عرصه حفاظت‌شده با ارزش اکولوژیک بالا شکل گرفته است.

نگرانی درباره رابطه میان فعالیت‌های صنعتی و بمو البته موضوع تازه‌ای نیست. در سال ۱۳۹۹، هم‌زمان با افزایش اعتراض‌ها به آلودگی زرقان، موضوع استفاده صنایع از منابع آب محدوده بمو نیز از سوی مسئولان محلی مطرح شد. سخنگوی وقت شورای شهر زرقان از استفاده صنایع اطراف از آب شیرین بمو گلایه کرد و آن را در کنار مشکل شوری آب شهر قرار داد.

اما مهم‌ترین اظهارنظر در این زمینه در دی ۱۴۰۳ مطرح شد. حمید ظهرابی، معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در نشست بررسی آلودگی زرقان گفت پالایشگاه شیراز بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منابع آبی منطقه است و از منابع آب پارک ملی بمو استفاده می‌کند. او مدعی شد فشار ناشی از استفاده از منابع آب زیرزمینی بمو، چشمه‌های این پارک را خشک کرده است و خواستار کاهش این فشار شد.

این اظهارنظر، پرونده زرقان را از یک مسئله صرفاً شهری و بهداشتی فراتر می‌برد و آن را به مسئله حفاظت از یک پارک ملی پیوند می‌زند. با این حال، برای تبدیل این ادعا به یک نتیجه علمی قطعی، باید داده‌های هیدروژئولوژیک درباره افت سطح آب زیرزمینی، میزان برداشت پالایشگاه، تغییر دبی چشمه‌های بمو و روند زمانی خشک‌شدن آنها در کنار یکدیگر بررسی شود.

ظهرابی در همان نشست، علاوه بر مسئله آب، بر ضرورت کنترل منابع آلاینده زرقان و تدوین برنامه جامع پایش تأکید کرد. او همچنین گفت یک ایستگاه سنجش آلودگی هوا در زرقان فعال است، اما باید حسگرهای بیشتری به آن اضافه شود.

بنابراین، آنچه امروز میان زرقان و بمو شکل گرفته، یک زنجیره به‌هم‌پیوسته از فشارهای محیط‌زیستی است: صنعتی‌شدن چنددهه‌ای در مجاورت شهر، افزایش منابع انتشار آلاینده، محدودیت ظرفیت خودپالایی منطقه و هم‌زمان فشار بر منابع آبی مجاور. بخشی از این ارتباط از سوی مسئولان محیط‌زیست صراحتاً مطرح شده، اما برای تعیین دقیق میزان اثر صنایع زرقان بر اکوسیستم بمو، هنوز به داده‌های منظم و قابل‌انتشار درباره آب، هوا، خاک و حیات‌وحش نیاز است؛ نکته‌ای که حتی برای شهر زرقان هم وجود دارد.

احتمال نقش دو واحد شیمیایی در آلودگی

اداره کل محیط‌زیست استان فارس، بنا به گفته قاسم نهاوندی، معاون محیط‌زیست انسانی این مجموعه، هفته گذشته در جریان موضوع قرار گرفت و از رئیس اداره محیط‌زیست شهرستان خواسته شد تا موضوع را بررسی کند. «براساس بررسی‌های انجام‌شده احتمال دارد دو واحد صنعتی منشأ آلودگی باشند. برای این دو واحد اخطاریه صادر شده است؛ هر دو واحد نیز از واحدهای شیمیایی هستند. اقدامات لازم در این زمینه انجام شده و برای یکی از این واحدها نیز درخواست پیگیری از مرجع قضایی صادر شده است.»

به گفته او، برای درخواست از مرجع قضایی، باید آلودگی به‌صورت دقیق و با انجام سنجش‌های تخصصی اثبات شود. «این فرایند پیچیده است و نیاز به دستگاه‌ها و تجهیزات خاص برای اندازه‌گیری دارد. صبح روز گذشته، تیمی از اداره کل محیط‌زیست به‌صورت سرزده و با همراهی آزمایشگاه برای نمونه‌برداری به محل مراجعه کرد. با این حال، در زمان مراجعه، بوی موردنظر استشمام نشد و بررسی‌ها نشان داد که این وضعیت مستمر و دائمی نیست که یکی از مشکلات موجود در روند بررسی است. اما برنامه ما این است که در زمان‌های مختلف نمونه‌برداری و اندازه‌گیری انجام شود تا بتوانیم منشأ آلودگی را با دقت بیشتری مشخص کنیم.»

او در پاسخ به اینکه چرا ایستگاه‌های سنجش در سطح شهر زرقان اغلب خاموش‌اند یا آلاینده‌های پرخطر را نشان نمی‌دهند نیز می‌گوید: «این ایراد مردم شهر کاملاً درست است، اما دستگاه‌های سنجش آلایندگی فقط می‌توانند برخی آلاینده‌ها از جمله مونوکسیدکربن، دی‌اکسید نیتروژن، ازن و … را اندازه‌گیری کنند و امکان بررسی پارامترهای پرخطرتر را ندارند. به‌صورت کلی دستگاه‌های سنجش آنلاین قابلیت اندازه‌گیری همه گازها و آلاینده‌ها را ندارند و برای برخی پارامترها باید نمونه‌برداری و آزمایش تخصصی انجام شود. در همین راستا تلاش کرده‌ایم امکان استفاده از حسگرهای تخصصی‌تر را فراهم کنیم.»

او پاسخی به این سؤال که چند صنعت آلاینده در این منطقه وجود دارد نیز نداد و صرفاً گفت وضعیت این صنایع فصل‌به‌فصل متفاوت است؛ پاسخی که سال‌های سال است مردم زرقان آن را شنیده‌اند. صنایع در خانه آنهاست و آنچه بعد از گذر چند دهه برایشان اهمیت دارد، نه صحبت‌های مدیران، بلکه تأثیر آنهاست. آنها می‌خواهند صنایع پرخطر از کنار خانه و زندگی‌شان بروند، سایر صنایع از فیلتر و تصفیه فاضلاب استفاده کنند و علوم پزشکی و محیط‌زیست، برای یک‌بار هم که شده، مسئولیت خود را به‌درستی انجام دهند؛ نظارت کنند، آمار دهند و صنایع را پاسخ‌گو سازند.