شرایط نامناسب آثار تاریخی اردبیل

«حامد ابی‌ترابی»، کنشگر میراث فرهنگی اردبیل، با اشاره به شرایط نامناسب بسیاری از بناهای تاریخی این شهر و استان، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «بسیاری از خانه‌ها و بناهای تاریخی اردبیل، با وجود برخورداری از ارزش‌های معماری و تاریخی، سال‌هاست در انتظار احیا و حفاظت مانده‌اند و در این میان، نبود سرمایه‌گذاری و کم‌توجهی به ظرفیت‌های موجود، روند فرسودگی این بناها را تشدید کرده است. اردبیل بناهای تاریخی ارزشمندی دارد که می‌توان با سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی مناسب آنها را احیا کرد، اما بسیاری از این بناها دچار تخریب، آسیب و فرسودگی شده‌اند. برای مثال، خانه تاریخی احمد وطن‌شهر، خانه تاریخی شریعت و تالار تاریخی حکمت ازجمله بناهایی هستند که نیاز جدی به حفاظت، مرمت و احیا دارند.»

این فعال میراث فرهنگی، با اشاره به خانه تاریخی احمد وطن‌شهر، می‌گوید: «خانه تاریخی احمد وطن‌شهر پیش‌ازاین برای احیا در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته بود، اما با وجود گذشت چند سال، وضعیت بنا همچنان مناسب نیست و خسارت‌هایی نیز به آن وارد شده است. بخشی از بنا دچار فرسودگی شده و خطر ریزش در قسمت‌هایی از آن وجود دارد. این در حالی است که اگر روند مرمت و احیا به‌موقع انجام می‌شد، می‌توانست از ادامه آسیب‌ها جلوگیری کند. مسئله فقط یک خانه تاریخی نیست؛ خانه‌های تاریخی بسیاری در اردبیل وجود دارند که اگر برای آنها برنامه مشخصی برای حفاظت و سرمایه‌گذاری تعریف نشود، به‌تدریج بخش‌هایی از آنها از بین می‌رود و درنهایت چیزی از ظرفیت تاریخی و معماری آنها باقی نمی‌ماند.»

او با اشاره به فرسودگی و ریزش خانه تاریخی شریعت بیان می‌کند: «قسمت‌هایی از خانه تاریخی شریعت دچار فرسودگی شده و برخی از دیوارهای آن ممکن است هر لحظه ریزش کنند. این اتفاقات نتیجه رسیدگی‌نکردن به بناهای تاریخی برای مدتی طولانی است که موجب شده آسیب‌ها بیشتر و در نتیجه، هزینه احیا و مرمت این آثار نیز گران‌تر شود.»

تالار تاریخی حکمت و آثار هنری ارزشمند

تالار تاریخی حکمت نقاشی‌ها و تزئینات تاریخی بسیاری دارد. خانه کاشانی نیز زمانی محل نگهداری فرش بوده، اما اکنون اثری از آن در این خانه تاریخی مشاهده نمی‌شود.

ابی‌ترابی درباره شرایط نابسامان تالار تاریخی حکمت می‌گوید: «این بنا نیز ازجمله بناهایی است که به توجه و حفاظت جدی نیاز دارد. نقاشی‌ها و تزئینات تاریخی آن در گذر زمان آسیب دیده و در حال نابودی هستند. چنین آثاری تنها متعلق به یک ساختمان نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی شهر محسوب می‌شوند و اگر از میان بروند، امکان جایگزینی آنها وجود ندارد. از سوی دیگر، برای حفاظت از بناهای تاریخی صرف ثبت ملی کافی نیست؛ چراکه ثبت ملی زمانی معنا پیدا می‌کند که پس از آن، حفاظت، مرمت، نظارت و تأمین اعتبار نیز انجام شود. متأسفانه در اردبیل آثار باستانی بسیاری وجود دارد که ارزش تاریخی آنها مشخص شده، اما در عمل برای نگهداری و احیای آنها اقدامات مؤثری صورت نگرفته است.»

خانه‌ها و حمام‌های تاریخی در معرض فرسودگی

ابی‌ترابی با اشاره به دیگر بناهای تاریخی اردبیل می‌گوید: «حمام‌های تاریخی استان اردبیل نیز شرایط مناسبی ندارند. حمام محله زینال، حمام خانقاه و حمام تاریخی ملاهادی در محله ملاهادی اردبیل ازجمله بناهایی هستند که نیازمند توجه و احیا هستند. این بناها بخشی از ساختار تاریخی محله‌های اردبیل را تشکیل می‌دهند و نمی‌توان آنها را از بافت تاریخی شهر جدا کرد. هنگامی که یک حمام تاریخی، خانه تاریخی یا بنای عمومی نابود می‌شود، در واقع بخشی از حافظه تاریخی محله نیز از بین می‌رود.»

این فعال میراث فرهنگی درباره خانه تاریخی کاشانی نیز می‌گوید: «خانه تاریخی کاشانی در محله میدان واقع شده است. این خانه زمانی عمارت بزرگی بوده، اما بخش بزرگی از آن تخریب شده و قسمتی از آن باقی مانده است که به مرمت نیاز دارد. گفته می‌شود در این بنا فرش‌بافی صورت می‌گرفته، اما متأسفانه شرایط کنونی بنا به‌گونه‌ای نیست که بتوان از ظرفیت آن استفاده کرد.»

ضرورت توجه به بناهای تاریخی مشگین‌شهر

ابی‌ترابی با اشاره به بناهای تاریخی دیگر شهرستان‌های استان اردبیل می‌گوید: «مشکل فقط مربوط به شهر اردبیل نیست و در شهرستان‌های استان نیز بناهای تاریخی متعددی نیازمند احیا و حفاظت هستند. یکی از نمونه‌های مهم، آرامگاه شیخ حیدر در مشگین‌شهر است که با مشکل رطوبت مواجه است و باید برای رفع این مشکل اقدام شود. رطوبت یکی از عواملی است که می‌تواند به‌مرور زمان آسیب جدی به بناهای تاریخی وارد کند. بنابراین، در چنین بناهایی ابتدا باید منشأ رطوبت برطرف شود و بعد اقدامات مرمتی و حفاظتی ادامه پیدا کند.»

این کنشگر میراث فرهنگی درباره حمام تاریخی عدل مشگین‌شهر نیز می‌گوید: «این حمام تاریخی نیز نیازمند مرمت است و دچار تخریب شده است. از سوی دیگر، حمام‌های تاریخی روستاهای خانقاه و سولا نیز ازجمله بناهایی هستند که دچار فرسودگی و آسیب شده‌اند و به رسیدگی و مرمت نیاز دارند.»

او با اشاره به مدرسه تاریخی نادرشاه بیان می‌کند: «فرسودگی و تخریب مدرسه تاریخی نادرشاه مدرکی دیگر بر بی‌توجهی مسئولان میراث فرهنگی استانی و کشوری به آثار باستانی استان اردبیل است. برای چنین بناهایی باید پیش از آنکه آسیب‌ها گسترده‌تر شوند، دستگاه‌های متولی وارد عمل شوند.»

فهرستی از بناهای نیازمند احیا به میراث فرهنگی ارائه شد

کنشگران میراث فرهنگی به‌دلیل نگرانی از وضعیت بناهای تاریخی اردبیل و نیاز این آثار به مرمت و احیا، فهرستی از بناهای تاریخی نیازمند مرمت و احیا را به اداره‌کل میراث فرهنگی این استان ارائه کرده‌اند.

ابی‌ترابی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای جلب سرمایه‌گذار می‌گوید: «در مردادماه فهرستی از بناهای تاریخی نیازمند احیا را به مدیرکل میراث فرهنگی استان ارائه کردم و پیشنهاد شد موضوع به شکلی بررسی شود که امکان معرفی بناها به سرمایه‌گذاران فراهم شود. هدف این بود که بناهای دارای ظرفیت احیا شناسایی شوند و با معرفی آنها به سرمایه‌گذاران، زمینه‌ای فراهم شود تا بخش خصوصی وارد کار شود. من حدود یک تا دو ماه منتظر ماندم تا ببینم این موضوع به کجا می‌رسد، اما خبری نشد. بعد از آن دوباره تماس گرفتم و گفته شد که با من تماس گرفته می‌شود، ولی تا امروز اتفاق خاصی نیفتاده است.»

او تأکید می‌کند: «اگر قرار است بناهای تاریخی احیا شوند، باید سازوکار مشخصی برای این امر وجود داشته باشد. نمی‌توان فقط فهرستی از بناها تهیه کرد و بعد منتظر ماند تا سرمایه‌گذار خودش پیدا شود؛ باید این بناها به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی معرفی شوند، ظرفیت‌های آنها مشخص شود و برای جذب سرمایه‌گذار برنامه داشته باشیم. آثار باستانی اردبیل نیازمند تخصیص سرمایه مناسب و مرمت اصولی هستند. تجربه شهرهای دیگر نشان داده است که بناهای تاریخی می‌توانند با ورود سرمایه‌گذار و رعایت ضوابط میراث فرهنگی احیا شوند و دوباره به چرخه زندگی شهری بازگردند.»

خانه مشروطه اردبیل و مطالبه‌ای که سال‌ها بی‌پاسخ مانده است

ابی‌ترابی درباره خانه مشروطه اردبیل می‌گوید: «یکی از موضوعاتی که سال‌هاست پیگیری می‌شود، خانه مشروطه اردبیل است. این بنا ظرفیت بسیار بالایی دارد و برای احیای آن می‌توان سرمایه‌گذاری مناسبی انجام داد. در شهرهایی مانند تهران، اصفهان و تبریز نمونه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد می‌توان بناهای تاریخی را با برنامه مشخص احیا کرد و به آنها کاربری مناسب داد. بنابراین، در اردبیل هم این ظرفیت وجود دارد و مسئله اصلی، ورود جدی متولیان و فراهم‌کردن زمینه سرمایه‌گذاری است.»

این فعال میراث فرهنگی تأکید می‌کند: «احیای بناهای تاریخی کار هر کسی نیست و باید با نظارت و حضور جدی میراث فرهنگی انجام شود. شهرداری نیز باید در حوزه بافت تاریخی و بناهای واجد ارزش نقش خود را ایفا کند، اما متأسفانه در این زمینه آن‌طور که باید شاهد همکاری و همراهی نیستیم. مطالبه این موضوع سال‌هاست که مطرح می‌شود.»

ابی‌ترابی می‌گوید: «بسیاری از آثار باستانی اردبیل ثبت ملی شده‌اند، اما ثبت ملی به‌تنهایی نمی‌تواند مانع تخریب و فرسودگی شود. پس از ثبت باید حفاظت واقعی اتفاق بیفتد. اگر بنا ثبت ملی باشد، اما سال‌ها بدون مرمت و مراقبت رها شود، نتیجه آن تفاوت چندانی با رهاشدگی یک بنای عادی ندارد.»

میراث فرهنگی باید برای احیای بافت تاریخی پیش‌قدم شود

ابی‌ترابی با تأکید بر ضرورت ورود جدی اداره‌کل میراث فرهنگی استان می‌افزاید: «انتظار ما این است که میراث فرهنگی خودش برای احیای این بناها پیش‌قدم شود. اگر قرار باشد همه‌چیز به مطالبه فعالان و کنشگران میراث فرهنگی محدود شود، نمی‌توان انتظار داشت که مشکلات بافت تاریخی حل شود. ما به‌عنوان فعالان و کنشگران حوزه میراث، موضوعات را مطرح می‌کنیم، بناهای در معرض خطر را معرفی می‌کنیم و پیگیر آنها هستیم، اما تصمیم‌گیری، تأمین اعتبار، نظارت و ایجاد زمینه برای سرمایه‌گذاری، نیازمند ورود دستگاه‌های مسئول است.»

او می‌گوید: «اردبیل آثار باستانی بسیاری دارد که ظرفیت جذب توریست فرهنگی را دارند، اما این ظرفیت زمانی به فرصت تبدیل می‌شود که برای آن برنامه داشته باشیم. نمی‌توان بناهای تاریخی را فقط هنگام ثبت یا در مناسبت‌های خاص مورد توجه قرار داد و بعد دوباره آنها را رها کرد. اگر امروز برای حفاظت و احیای این بناها اقدام نشود، فردا ممکن است هزینه بسیار بیشتری برای نجات آنها لازم باشد و حتی در بعضی موارد، دیگر امکان مرمت و بازگرداندن بنا به شرایط اولیه وجود نداشته باشد. مسئله اصلی امروز بافت تاریخی اردبیل، ضرورت ورود جدی میراث فرهنگی، شهرداری و سرمایه‌گذاران است؛ چراکه بناهای تاریخی نیازمند تصمیم و اقدام هستند و نمی‌توان آنها را برای سال‌های طولانی در انتظار احیا نگه داشت. اگر قرار است بافت تاریخی اردبیل حفظ شود، باید از مرحله حرف و مطالبه عبور کنیم و برای هر بنا برنامه مشخصی برای حفاظت، مرمت و جذب سرمایه‌گذار داشته باشیم.»