حفاری‌هایی که شب را به روزنه‌ای برای غارت تاریخ تبدیل کرده‌اند

این اتفاقات در حالی رخ داده که «قادر شیروانی»، مدیر «پایگاه میراث فرهنگی کنارصندل»، پیش‌تر درباره شدت گرفتن حفاری‌های غیرمجاز در منطقه هشدار بود: «وضعیت برخی محوطه‌های حوزه تمدنی جیرفت و هلیل‌رود چنان نگران‌کننده است که تقریباً کمتر محوطه‌ای از گزند حفاران در امان مانده است. شرایط به‌اندازه‌ای وخیم است که اگر کسی در منطقه یک گور یا محوطه باستانی سالم پیدا کند، باید از او به‌دلیل یافتن چنین محوطه‌ای تقدیر شود.»

این اظهارات در شرایطی مطرح شده است که گزارش‌های میدانی از فعالیت حفاران در ساعات شب حکایت دارد. برخی از این افراد به‌صورت گروهی وارد محوطه‌ها می‌شوند و با استفاده از ابزارهای حفاری، بخش‌هایی از زمین را زیرورو می‌کنند. در مواردی نیز گزارش‌هایی درباره مسلح بودن حفاران محلی منتشر شده است؛ مسئله‌ای که کار نیروهای حفاظت میراث فرهنگی را با خطرهای بیشتری مواجه می‌کند.

ضرورت حضور میدانی در محوطه‌های تاریخی

«سید مؤید محسن‌نژاد»، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان درباره بازدید شبانه از این محوطه‌ها می‌گوید: «با توجه به حساسیت موضوع و حجم گزارش‌هایی که درباره حفاری‌های غیرمجاز دریافت می‌کنیم، حضور میدانی در محوطه‌ها ضروری است. نیروهای یگان حفاظت به‌صورت شبانه‌روزی در منطقه فعالیت می‌کنند و ما نیز باید از نزدیک شرایط آن‌ها را ببینیم و برای رفع مشکلاتشان اقدام کنیم.»

او می‌افزاید: «در جریان همین بازدید، چند گروه از حفاران غیرمجاز را مشاهده می‌کنیم که با نزدیک شدن نیروهای میراث فرهنگی از محل متواری می‌شوند. در ادامه نیز افرادی که در محوطه حضور دارند، به‌سمت تیم میراث فرهنگی تیراندازی می‌کنند.» مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان تأکید می‌کند: «این اتفاق نشان می‌دهد که موضوع حفاظت از محوطه‌های تاریخی را نمی‌توان به یک مسئله اداری محدود کرد. وقتی نیروهای حفاظت برای انجام وظیفه خود با افراد مسلح مواجه می‌شوند، موضوع ابعاد امنیتی پیدا می‌کند و نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف است.»

یگان حفاظت با حداقل امکانات در برابر حفاران

یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که در سال‌های گذشته بارها از سوی مسئولان و فعالان میراث فرهنگی مطرح شده، کمبود امکانات یگان حفاظت است. محدوده‌های تاریخی جنوب کرمان گسترده‌اند و حفاظت از آن‌ها به نیروی انسانی، خودرو، تجهیزات ارتباطی و امکانات مناسب نیاز دارد؛ درحالی‌که یگان حفاظت میراث فرهنگی با محدودیت‌های جدی در این زمینه مواجه است. محسن‌نژاد می‌گوید: «حفاظت از محوطه‌های باستانی جیرفت با امکانات موجود در اداره‌کل میراث فرهنگی، پایگاه میراث فرهنگی و یگان حفاظت، به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست. ما با یک محدوده گسترده و ارزشمند مواجهیم که نیازمند حضور دائمی نیرو و امکانات کافی است.»

او ادامه می‌دهد: «نیروهای یگان حفاظت با وجود همه محدودیت‌ها در محوطه‌ها حضور دارند، اما امکانات آن‌ها متناسب با حجم مأموریتی که برعهده دارند، نیست. در برخی موارد حتی برای انجام مأموریت‌های حفاظتی از خودروهای شخصی استفاده می‌شود و این وضعیت باید اصلاح شود.»

او تأکید می‌کند: «وقتی طرف مقابل از امکانات، سلاح و نیروی انسانی بیشتری برخوردار است، نمی‌توان از نیروهای حفاظت انتظار داشت تنها با امکانات محدود موجود از محوطه‌های گسترده باستانی مراقبت کنند. تقویت یگان حفاظت یک ضرورت فوری است.»

به گفته این مسئول، حفاظت از میراث فرهنگی ذاتاً موضوعی فرابخشی است و تنها با اتکا به یک دستگاه نمی‌توان آن را پیش برد. حضور دستگاه قضایی، نیروهای انتظامی و امنیتی، فرمانداری، استانداری و همچنین مشارکت جوامع محلی برای مقابله با حفاری‌های غیرمجاز ضروری است.

دستگیری‌ها ادامه دارد، اما حفاری متوقف نمی‌شود

در کنار اقدامات حفاظتی، پرونده حفاری‌های غیرمجاز جیرفت به دستگاه قضایی نیز کشیده شده است. در ماه‌های گذشته تعدادی از حفاران شناسایی و دستگیر شده‌اند، اما استمرار گزارش‌ها درباره فعالیت حفاران نشان می‌دهد که برخوردهای موردی به‌تنهایی نمی‌تواند مسئله را حل کند. در هشتم تیرماه، رئیس میراث فرهنگی جیرفت از شناسایی و دستگیری تعدادی از حفاران غیرمجاز خبر داد. بیستم تیرماه نیز روابط‌عمومی «اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان» اعلام کرد که دو حفار غیرمجاز دیگر شناسایی و دستگیر شدند. محسن‌نژاد درباره این روند می‌گوید: «موضوع حفاری‌های غیرمجاز در جیرفت از مسیرهای مختلف در حال پیگیری است و دستگاه قضایی نیز در این زمینه ورود دارد. دستگیری‌هایی انجام شده و پرونده‌ها در حال رسیدگی است، اما برای جلوگیری از تکرار این اتفاقات، باید هم‌زمان با برخورد قضایی، توان حفاظتی نیز افزایش پیدا کند.»

او می‌افزاید: «اگر فردی دستگیر شود، اما چند روز یا چند هفته بعد گروه دیگری با همان امکانات محدود وارد محوطه شود، مشکل همچنان باقی می‌ماند. بنابراین باید از یک طرف با متخلفان برخورد شود و از طرف دیگر، شرایطی ایجاد شود که امکان ورود حفاران به محوطه‌ها کاهش پیدا کند.»

مسئله فقط سرقت یک شیء تاریخی نیست

حفاری غیرمجاز از این جهت خطرناک است که خسارت آن تنها به سرقت یک یا چند شیء تاریخی محدود نمی‌شود. یک حفار غیرمجاز ممکن است با هدف پیدا کردن اشیای ارزشمند، لایه‌های مختلف یک محوطه را بدون هیچ روش علمی تخریب کند و در این فرایند، اطلاعاتی را از بین ببرد که برای همیشه غیرقابل‌بازگشت است.

جایگاه یک شیء در خاک، ارتباط آن با سایر یافته‌ها، معماری محوطه، لایه‌های استقراری و حتی بقایای کوچک و به‌ظاهر کم‌اهمیت، برای باستان‌شناس اطلاعاتی درباره شیوه زندگی، اقتصاد، فرهنگ و روابط اجتماعی جوامع گذشته فراهم می‌کند. وقتی این لایه‌ها با بیل و کلنگ حفار غیرمجاز از بین می‌روند، حتی اگر بخشی از اشیا به دست آید، بخش مهمی از اطلاعات علمی محوطه دیگر قابل‌بازیابی نیست.

اهمیت این مسئله در جیرفت دوچندان است. جنوب کرمان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های باستان‌شناختی ایران به شمار می‌رود و کشف محوطه‌های باستانی این منطقه در سال‌های گذشته، نگاه پژوهشگران به تاریخ تمدن‌های کهن فلات ایران را تحت‌تأثیر قرار داده است. کاوش‌های باستان‌شناختی در محوطه‌هایی مانند کنارصندل، آثار و یافته‌هایی را آشکار کرده است که از وجود یک جامعه پیچیده و پیشرفته در حوزه هلیل‌رود حکایت دارد. برخی یافته‌های این منطقه در مطالعات مربوط به شکل‌گیری تمدن، شهرنشینی و تاریخ نوشتار نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند. به همین دلیل، هر بار که یک حفار غیرمجاز وارد یک محوطه می‌شود، فقط خاک یک تپه یا گورستان تاریخی را جابه‌جا نمی‌کند؛ بخشی از امکان شناخت علمی گذشته نیز از بین می‌رود.

موزه‌ای که هنوز به مقصد نرسیده است

در کنار مسئله حفاری‌های غیرمجاز، موضوع حفاظت و معرفی یافته‌های باستان‌شناختی جیرفت نیز سال‌هاست مطرح است. قرار است موزه‌ای در جیرفت ایجاد شود تا آثار و یافته‌های تاریخی منطقه در همان حوزه جغرافیایی معرفی و نگهداری شوند، اما این پروژه پس از سال‌ها هنوز به سرانجام نرسیده است.

تأخیر در ایجاد زیرساخت‌های معرفی و نمایش آثار، در شرایطی رخ می‌دهد که جیرفت ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یکی از مقصدهای مهم گردشگری فرهنگی و باستان‌شناختی ایران دارد. معرفی علمی محوطه‌ها، ایجاد موزه، استمرار کاوش‌ها و حفاظت از عرصه و حریم آن‌ها می‌تواند مجموعه‌ای از اقدامات مکمل برای تقویت جایگاه تاریخی منطقه باشد. در مقابل، ادامه حفاری‌های غیرمجاز و انتشار تصاویر این فعالیت‌ها در شبکه‌های اجتماعی، چهره دیگری از وضعیت میراث فرهنگی جنوب کرمان را نشان می‌دهد؛ وضعیتی که در آن، از یک سو ظرفیت علمی و گردشگری منطقه بسیار بالاست و از سوی دیگر، بخشی از همین ظرفیت در معرض تخریب قرار دارد.

استاندار کرمان: حفاظت از تمدن جیرفت یک ضرورت است

«محمدعلی طالبی»، استاندار کرمان، درباره اهمیت این محوطه‌ها می‌گوید: «کرمان یکی از مهم‌ترین مناطق ایران از نظر پیشینه تمدنی است و محوطه‌های تاریخی جنوب استان، به‌ویژه جیرفت، بخشی مهم از تاریخ و تمدن کهن ایران را در خود جای داده‌اند.» او می‌افزاید: «حفاظت از این میراث اهمیت زیادی دارد و همه دستگاه‌های مسئول باید برای جلوگیری از تخریب و تعرض به محوطه‌های تاریخی همکاری کنند.»

استاندار کرمان تأکید می‌کند: «تلاش می‌کنیم زمینه لازم برای حفاظت، نگهداری و معرفی این میراث فراهم شود و در همین راستا، برنامه‌هایی برای معرفی ظرفیت‌های تمدنی کرمان در نظر گرفته شده است.»

او همچنین از برگزاری یک همایش بزرگ در این زمینه خبر می‌دهد و می‌گوید: «معرفی تمدن جیرفت و ظرفیت‌های تاریخی استان باید با جدیت بیشتری دنبال شود.»

میراث فرهنگی: مردم می‌توانند بخشی از زنجیره حفاظت باشند

«کمال‌الدین ضیاکمالی»، سرپرست میراث فرهنگی جیرفت، نیز درباره ضرورت تقویت حفاظت از محوطه‌های تاریخی می‌گوید: «برای حفاظت مؤثر از این محوطه‌ها به نیروی انسانی و منابع مالی بیشتری نیاز داریم و امیدواریم مسئولان مربوط در تأمین این نیازها همکاری کنند.» او می‌افزاید: «جلوگیری از حفاری غیرمجاز تنها وظیفه نیروهای میراث فرهنگی نیست و مردم محلی نیز می‌توانند نقش مهمی در حفاظت از محوطه‌ها داشته باشند. هرگونه رفت‌وآمد مشکوک، فعالیت شبانه یا حضور افرادی که قصد حفاری دارند، می‌تواند به مسئولان اطلاع داده شود.» او تأکید می‌کند: «گزارش سریع فعالیت حفاران می‌تواند از وارد شدن خسارت بیشتر جلوگیری کند و به نیروهای حفاظتی فرصت دهد در زمان مناسب وارد عمل شوند.»

هشدار درباره «آرامش شکننده»

با وجود دستگیری تعدادی از حفاران غیرمجاز، مسئولان میراث فرهنگی معتقدند وضعیت موجود را نمی‌توان به‌معنای پایان تهدید دانست. محسن‌نژاد می‌گوید: «در مقاطعی کاهش نسبی فعالیت حفاران مشاهده می‌شود، اما این وضعیت شکننده است و نباید تصور کرد که با چند مورد دستگیری، مسئله برای همیشه حل شده است.»

او ادامه می‌دهد: «تا زمانی که تجهیزات و نیروی کافی در اختیار یگان حفاظت قرار نگیرد و حضور مستمر در محوطه‌ها امکان‌پذیر نباشد، احتمال بازگشت حفاران وجود دارد.»

او می‌افزاید: «این موضوع را از طریق دستگاه‌های امنیتی، مراجع قضایی، مسئولان استانی، وزارت میراث فرهنگی و سایر نهادهای مرتبط پیگیری می‌کنیم و بارها بر ضرورت تقویت امکانات حفاظتی تأکید کرده‌ایم.»

مدیرکل میراث فرهنگی کرمان تأکید می‌کند: «ما نمی‌توانیم نسبت به این محوطه‌ها بی‌تفاوت باشیم. جیرفت فقط مجموعه‌ای از تپه‌ها و محوطه‌های باستانی نیست؛ بخشی از تاریخ تمدنی ایران در این منطقه قرار دارد و هر آسیبی که به این محوطه‌ها وارد شود، بخشی از امکان شناخت گذشته را از بین می‌برد.»

او می‌گوید: «نیروهای میراث فرهنگی با وجود همه مشکلات، مأموریت خود را ادامه می‌دهند و حضور شبانه در محوطه‌ها نیز در همین راستا انجام می‌شود، اما برای ادامه این روند به پشتیبانی جدی‌تری نیاز داریم.»

تیراندازی به‌سمت تیم میراث فرهنگی در جریان بازدید شبانه، حالا زنگ خطر تازه‌ای برای محوطه‌های باستانی جیرفت است. مسئله دیگر فقط حفاری مخفیانه برای یافتن اشیای تاریخی نیست؛ پای گروه‌هایی در میان است که برای فرار از مواجهه با نیروهای حفاظتی، سلاح به دست می‌گیرند.

در چنین شرایطی، حفاظت از تمدن هلیل‌رود نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان است؛ از تقویت یگان حفاظت و تأمین خودرو و تجهیزات گرفته تا برخورد قضایی با حفاران، حضور مستمر نیروهای انتظامی و امنیتی، مشارکت مردم محلی، توسعه کاوش‌های علمی و فراهم کردن زیرساخت‌های معرفی و حفاظت. آنچه در جیرفت از دست می‌رود، تنها اشیایی نیست که ممکن است یک شب از دل خاک خارج شوند. هر محوطه‌ای که بدون ثبت و مطالعه علمی حفاری می‌شود، بخشی از روایت تاریخی خود را برای همیشه از دست می‌دهد. اشیای سرقت‌شده شاید در آینده امکان بازگرداندن داشته باشند، اما اطلاعاتی که با تخریب لایه‌های باستان‌شناختی از بین می‌رود، دیگر قابل‌بازسازی نیست.