عضو هیئت‌رئیسه شورای عالی استان‌ها با هشدار درباره تشدید بحران آب در خراسان جنوبی می‌گوید: «برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، در کنار کاهش نزولات جوی، موجب افت سطح آبخوان‌ها، گسترش فرونشست زمین، تشدید مشکلات معیشتی و مهاجرت روستاییان شده است.»

به گفته «حسین فنودی»، خراسان جنوبی دیگر صرفاً با کم‌آبی مواجه نیست، بلکه شرایط به مرحله بحران رسیده است؛ چراکه میزان نزولات جوی بسیار پایین بوده و از سوی دیگر، برداشت از چاه‌های موجود در دشت‌های مختلف استان افزایش یافته است: «وقتی برداشت از منابع زیرزمینی بیشتر از میزان تغذیه سفره‌ها باشد، ذخایر آب به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند و پیامد آن را امروز در قالب افت سطح آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین شاهد هستیم. در محدوده‌های سرایان و آیسک فرونشست زمین مشاهده می‌شود و این وضعیت به حدی جدی است که در برخی نقاط، حتی محدودیت‌هایی برای ساخت‌وساز ایجاد شده است.»

فنودی ادامه می‌دهد: «در مناطق کشاورزی استان، سطح آب‌های زیرزمینی حدود یک‌ونیم تا دو متر پایین رفته است و کشاورزان برای دستیابی به آب مجبورند عمق چاه‌ها را افزایش دهند، درحالی‌که ادامه این روند هم منابع آب را بیشتر تهدید می‌کند و هم خطر فرونشست را افزایش می‌دهد.»

معیشت در خطر

فنودی همچنین می‌گوید اکنون حدود ۴۰۰ روستا در خراسان جنوبی با تانکر آبرسانی می‌شوند و حتی آب شرب مورد نیاز مردم این روستاها نیز باید به‌صورت سیار تأمین شود: «این شرایط نشان می‌دهد مسئله آب در استان به یک بحران جدی تبدیل شده است و اگر برای تأمین پایدار آب چاره‌اندیشی نشود، آثار آن در آینده نزدیک نه‌تنها روستاها، بلکه شهرها و مرکز استان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. مسئولان کشور اعلام کرده‌اند دو طرح در دو فاز برای انتقال آب از دریای عمان و خلیج فارس در حال اجراست، اما هنوز آثار ملموسی از ورود آب این طرح به خراسان جنوبی مشاهده نمی‌کنیم و مردم استان همچنان با کمبود آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در گذشته، بسیاری از ساکنان این روستاها از طریق کشاورزی و باغداری امرار معاش می‌کردند، اما با کاهش منابع آب، تولید آن‌ها نیز با مشکل مواجه شده است. خراسان جنوبی قطب تولید محصولاتی مانند زرشک، عناب و زعفران است و این محصولات تا حدودی با اقلیم استان سازگار و کم‌آب‌بر هستند، اما حتی این محصولات نیز از بحران آب در امان نمانده‌اند.»

او توضیح می‌دهد که برخی باغداران مجبور به خرید آب شده‌اند: «خود من باغ زرشک داشتم و اکنون برای آبیاری مجبور به خرید آب هستم. هزینه هر تانکر آب حدود دو میلیون تومان است و برای یک باغ با حدود ۱۰۰ نهال نیز چندین تانکر آب مورد نیاز است. زمانی مردم روستاهای استان از کشاورزی و باغداری زندگی خود را تأمین می‌کردند، اما اکنون برخی روستاها تخلیه شده‌اند و تعدادی از ساکنان نیز به مرکز استان یا دیگر استان‌ها مهاجرت کرده‌اند. خراسان جنوبی دارای چهار شهرستان مرزی نهبندان، درمیان، سربیشه و زیرکوه است و حدود ۳۳۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان دارد. متأسفانه بخشی از مرزنشینان به‌دلیل مشکلات ناشی از بی‌آبی و کاهش امکان معیشت در روستاها در حال مهاجرت هستند و این موضوع می‌تواند در آینده پیامدهای اجتماعی و حتی امنیتی به‌دنبال داشته باشد.»

به گفته او، ادامه برداشت از منابع زیرزمینی راهکاری دائمی نیست؛ زیرا این منابع نیز روزی به پایان می‌رسند و در کنار آن، فرونشست زمین و سایر آسیب‌های زیست‌محیطی تشدید می‌شود: «باید تأمین آب پایدار برای خراسان جنوبی با جدیت دنبال شود؛ چراکه ادامه وضعیت موجود می‌تواند هم زندگی مردم، هم کشاورزی و هم ماندگاری جمعیت در روستاهای استان را با تهدید جدی مواجه کند.»

خشکسالی بی‌سابقه

استان خراسان جنوبی با کاهش بیش از ۴۰ درصدی بارندگی و تکیه بر منابع زیرزمینی، تابستان پیش‌ رو را با تنش آبی شدید و تلاش گسترده برای آب‌رسانی اضطراری آغاز می‌کند.
درحالی‌که بیش از ۹۵ درصد آب شرب این استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود، افزایش دما و تبخیر بالا باعث افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی شده و چشمه‌ها و قنات‌ها را خشک کرده است.

حالا شرکت آب‌وفاضلاب خراسان جنوبی نیز از حفر و تجهیز چاه‌های جدید در بیرجند، طبس و چند منطقه دیگر و آب‌رسانی سیار به بیش از ۴۰۰ روستا و حدود ۳۰ درصد مجتمع‌های روستایی برای مقابله با این بحران خبر می‌دهد. بااین‌حال، محدودیت منابع مالی، وضعیت نامناسب جاده‌ها و ناوگان آب‌رسانی از جمله چالش‌ها محسوب می‌شوند؛ اقداماتی که خود منتقدان زیادی دارد.

از سوی دیگر، شرکت آب منطقه‌ای خبر داده است که سدهای استان تنها ۱۷ درصد ظرفیت ذخیره دارند و برداشت بی‌رویه از چاه‌ها به افت شدید آب‌های زیرزمینی و افزایش فرونشست زمین در ۱۷ دشت این استان منجر شده است.

مدیرعامل شرکت آب‌وفاضلاب این استان می‌گوید: «گرمای بی‌سابقه، افزایش حضور جمعیت شناور در روستاها و رشد مصرف آب باعث شده است میزان مصرف در بسیاری از شهرها و روستاهای استان افزایش قابل‌توجهی پیدا کند.»

«حسین توکلی» با بیان اینکه حتی افزایش یک‌درجه‌ای دمای هوا نیز تأثیر مستقیمی بر میزان مصرف آب دارد، ادامه می‌دهد: «میانگین افزایش دمای خراسان جنوبی در سال جاری از متوسط کشور بیشتر بوده و همین مسئله فشار مضاعفی بر شبکه‌های آبرسانی وارد کرده است. شهرهای بیرجند، سربیشه، اسدیه، قاین، سرایان، خوسف و فردوس در شرایط تنش آبی قرار دارند. در مقابل، شهرهای طبس، نهبندان و بشرویه به‌دلیل اجرای طرح‌های جدید تأمین آب از وضعیت پایدارتری برخوردار شده‌اند. همچنین ۵۵ روستا در سال گذشته، با تأمین آب پایدار، از چرخه آبرسانی سیار خارج شدند. با وجود این اقدام، هنوز ۴۲۳ روستای خراسان جنوبی برای تأمین آب شرب به تانکرهای آبرسانی وابسته هستند؛ آماری که نشان می‌دهد فاصله استان تا رسیدن به شرایط پایدار همچنان زیاد است.»

ورشکستگی آبی

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی نیز می‌گوید: «حدود ۹۵ درصد آب مصرفی خراسان جنوبی از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود؛ درحالی‌که میانگین این شاخص در کشور حدود ۴۵ درصد است. سالانه حدود ۸۸۴ میلیون مترمکعب آب در استان مصرف می‌شود که ۸۷ درصد آن در بخش کشاورزی، ۱۰ درصد در بخش شرب و حدود سه درصد در بخش صنعت و خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرد. همین آمار به‌روشنی نشان می‌دهد که هرگونه برنامه برای عبور از بحران آب، بدون مدیریت مصرف در بخش کشاورزی، نتیجه مطلوبی ندارد.»

شاید مهم‌ترین و نگران‌کننده‌ترین بخش مطالعات انجام‌شده درباره منابع آب خراسان جنوبی، سن آب‌هایی باشد که امروز از اعماق زمین برداشت می‌شوند.
«عباس سارانی» می‌گوید: «مطالعات سن‌یابی آب در دشت بیرجند نشان می‌دهد تنها حدود ۱۵ درصد آب برداشت‌شده مربوط به آب‌های جوان و حاصل بارندگی‌های چند دهه اخیر است، اما حدود ۸۵ درصد آب برداشت‌شده از منابعی تأمین می‌شود که بین چهار تا ۱۷ هزار سال قدمت دارند. این آب‌ها عملاً جزو ذخایر تجدیدناپذیر محسوب می‌شوند و برداشت از آن‌ها به‌معنای استفاده از سرمایه‌ای است که در مقیاس عمر انسان و حتی چندین نسل آینده قابل جایگزینی نیست.»

کارشناسان هشدار می‌دهند وقتی یک منطقه ناچار می‌شود برای تأمین آب شرب و کشاورزی به سراغ چنین ذخایری برود، به این معناست که منابع تجدیدپذیر دیگر پاسخ‌گوی نیاز موجود نیستند و شرایط از مرحله تنش آبی عبور کرده است.

به گفته سارانی، از مجموع ۳۵ محدوده مطالعاتی آب استان، ۲۶ محدوده در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند: «در برخی دشت‌ها، از جمله دشت بیرجند، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی حدود ۱.۴ برابر ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده است؛ مسئله‌ای که موجب افت مداوم سطح آبخوان‌ها و افزایش کسری مخزن شده است. براساس آمار اعلام‌شده، کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی خراسان جنوبی طی سه دهه اخیر به بیش از چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که نشان‌دهنده برداشت مستمر بیش از میزان تغذیه طبیعی آبخوان‌هاست.»

خطری زیر پای استان

برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی فقط موجب کاهش ذخایر آب نشده، بلکه آثار زمین‌شناختی گسترده‌ای نیز بر جای گذاشته است. سارانی با اشاره به گسترش پدیده فرونشست زمین در این استان می‌گوید: «هم‌اکنون این پدیده در ۹ شهرستان و ۱۷ محدوده مطالعاتی خراسان جنوبی مشاهده شده و حدود ۷۰ درصد عوامل ایجاد آن ناشی از برداشت بیش‌ازحد آب‌های زیرزمینی است. فرونشست زمین می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، ساختمان‌ها، اراضی کشاورزی و حتی ظرفیت ذخیره آبخوان‌ها وارد کند؛ خسارت‌هایی که در بسیاری از موارد بازگشت‌ناپذیر هستند.»

کاهش ذخایر آبی تنها در سفره‌های زیرزمینی دیده نمی‌شود، بلکه وضعیت سدهای استان نیز بیانگر تداوم خشکسالی است. براساس آمار شرکت آب منطقه‌ای، ظرفیت مخازن سدهای خراسان جنوبی حدود ۷۵ میلیون مترمکعب است، اما اکنون تنها حدود ۱۳.۵ میلیون مترمکعب آب در آن‌ها ذخیره شده که معادل حدود ۱۸ درصد ظرفیت سدهاست. به گفته مسئولان، اگرچه بارندگی‌های سال جاری نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما پراکندگی زمانی و مکانی بارش‌ها، کاهش رواناب‌ها و آثار تغییر اقلیم سبب شده است این بارندگی‌ها تأثیر محسوسی بر ذخیره سدها نداشته باشد.

براساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی، از ابتدای سال آبی جاری تاکنون حدود ۱۲۰ میلی‌متر بارندگی در استان ثبت شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۸۸ درصد و نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۱۰ درصد افزایش داشته است. این افزایش بارش نتوانسته است آثار انباشته ۲۶ سال خشکسالی متوالی را جبران کند؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از بارندگی‌ها به‌صورت رگباری و کوتاه‌مدت رخ داده و فرصت کافی برای نفوذ به آبخوان‌ها و تغذیه منابع زیرزمینی فراهم نشده است.
از سوی دیگر، افزایش دمای هوا و تبخیر بالا نیز بخش مهمی از این نزولات را پیش از آنکه به منابع پایدار آب تبدیل شوند، از چرخه خارج می‌کند.
نقطه آغاز

کارشناسان حوزه آب معتقدند با توجه به اینکه بیشترین مصرف آب در خراسان جنوبی مربوط به بخش کشاورزی است، بدون اصلاح الگوی مصرف در این بخش، عبور از بحران امکان‌پذیر نیست. عضو هیئت علمی گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه بیرجند در این مورد می‌گوید: «بیش از ۸۷ درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و ادامه شیوه‌های سنتی آبیاری فشار مضاعفی بر منابع محدود آب وارد کرده است.»

«حسین خزیمه‌نژاد» توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت، گسترش کشت گلخانه‌ای، توسعه محصولات کم‌آب‌بر از جمله زرشک، عناب، زعفران، پسته و گیاهان دارویی، بازچرخانی پساب، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، کاهش هدررفت شبکه‌های آبرسانی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین را مهم‌ترین راهکارهای عبور از شرایط کنونی عنوان می‌کند: «مدیریت بحران آب تنها با اجرای پروژه‌های جدید تأمین آب محقق نمی‌شود، بلکه افزایش بهره‌وری در مصرف و اصلاح شیوه‌های بهره‌برداری، شرط اصلی پایداری منابع آبی است.»

آنچه امروز در خراسان جنوبی مشاهده می‌شود، نتیجه سال‌ها کاهش بارندگی، برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی و افزایش وابستگی به منابعی است که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها عملاً قابلیت تجدید ندارند.

هرچند اجرای طرح‌های انتقال آب، توسعه مجتمع‌های آبرسانی، اصلاح شبکه‌های فرسوده و اجرای سند سازگاری با کم‌آبی می‌تواند بخشی از مشکلات موجود را کاهش دهد، اما متخصصان معتقدند این اقدامات زمانی اثربخش است که هم‌زمان مدیریت برداشت از آبخوان‌ها، افزایش بهره‌وری در کشاورزی، اصلاح الگوی مصرف و مشارکت جدی مردم نیز در دستور کار قرار گیرد.