عملیات عمرانی پروژه مروی سنتر در محدوده تاریخی «عودلاجان» همچنان ادامه دارد؛ پروژه‌ای که آبان‌ماه سال گذشته، پس از اعتراض فعالان میراث فرهنگی و شکل‌گیری کارزاری با بیش از ۲۵۰۰ امضا، با دستور «سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، متوقف شد. قرار بود کمیته‌ای ویژه وضعیت ساخت‌وساز و میزان انطباق آن با ضوابط میراث فرهنگی را بررسی و درباره ادامه یا توقف پروژه تصمیم‌گیری کند.

اکنون اداره‌کل میراث فرهنگی استان تهران اعلام کرده است شورای فنی، ساخت‌وسازهای انجام‌شده را قانونی دانسته و ادامه پروژه را بلامانع اعلام کرده است. «علی‌اکبر طلوعی»، مدیرکل میراث فرهنگی استان تهران، گفته است این نظر پیش از جنگ صادر شده و مجریان پروژه موظف‌اند ضوابط ابلاغ‌شده، ازجمله محدودیت ارتفاع ۸ تا ۱۰ متر را رعایت کنند.

بااین‌حال، جزئیات بررسی‌های شورای فنی و مستنداتی که براساس آنها ادامه ساخت‌وساز تأیید شده، منتشر نشده است. تلاش‌های «پیام ما» برای گفت‌وگو با علی‌اکبر طلوعی بی‌نتیجه ماند و تماس‌های مکرر با بخش میراث فرهنگی «فرمانداری تهران» نیز نتیجه‌ای در بر نداشت.

«آفرین امامی»، مدیر کاخ گلستان، در پاسخ به پیگیری «پیام ما»، مسئولیت این پرونده را متوجه اداره‌کل میراث فرهنگی استان تهران می‌داند و می‌گوید: «متولی این امر اداره‌کل میراث فرهنگی استان تهران است و ما مسئولیتی دراین‌باره نداریم.»

از کارزار اعتراضی تا دستور توقف وزیر

موضوع ساخت‌وساز در حریم کاخ گلستان و محله تاریخی عودلاجان از آبان‌ماه سال گذشته مورد توجه فعالان میراث فرهنگی قرار گرفت. انتشار گزارش‌هایی درباره صدور مجوز برای احداث یک پروژه تجاری در حریم کاخ گلستان، بار دیگر چگونگی ساخت‌وساز در محدوده‌های تاریخی تهران و میزان رعایت ضوابط میراث فرهنگی را به یکی از مسائل مورد توجه تبدیل کرد.

در پی افزایش نگرانی‌ها درباره تأثیر این پروژه بر حریم و منظر تاریخی کاخ گلستان، کارزاری با عنوان «کاخ گلستان و محله عودلاجان را نجات دهید» شکل گرفت که بیش از ۲۵۰۰ امضا جمع‌آوری کرد.

در ادامه این اعتراض‌ها، سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، ۲۳ آبان‌ماه از پروژه مروی سنتر بازدید کرد. او در جریان این بازدید بر ضرورت رعایت ضوابط عرصه و حریم آثار تاریخی تأکید کرد و گفت اسناد بالادستی و ضوابط مربوط به آثار تاریخی برای همه دستگاه‌ها لازم‌الاجراست. پس از این بازدید نیز دستور توقف ساخت‌وساز تا زمان بررسی دقیق وضعیت پروژه صادر شد.

وزیر میراث فرهنگی همچنین از تشکیل کمیته‌ای ویژه برای بررسی این پروژه خبر داد؛ کمیته‌ای که قرار بود وضعیت ساخت‌وساز و میزان انطباق آن با ضوابط میراث فرهنگی را بررسی و درباره ادامه یا توقف پروژه تصمیم‌گیری کند.

نگرانی درباره گودبرداری و وضعیت زمین

نگرانی‌ها زمانی جدی‌تر شد که اعلام شد برای این پروژه چهار طبقه زیرزمین تا عمق ۱۷ متر در نظر گرفته شده است؛ موضوعی که با توجه به وضعیت زمین در بخش‌هایی از مرکز تهران، ضرورت بررسی‌های فنی و ژئوتکنیکی را افزایش می‌داد.

براساس مطالعات انجام‌شده از سوی «مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی» و «سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران» در سال ۱۴۰۳، محدوده اجرای این پروژه در پهنه‌های بسیار پرخطر از نظر فرونشست زمین قرار داشت. همین مسئله موجب شد در کنار بحث درباره ضوابط میراث فرهنگی و چگونگی صدور مجوز، ایمنی زمین و احتمال وجود قنات‌ها و لایه‌های زیرسطحی نیز مورد توجه قرار گیرد.

در چنین شرایطی، پرسش‌هایی درباره چگونگی صدور مجوز، میزان نظارت دستگاه‌های مسئول و انطباق پروژه با ضوابط حریم آثار تاریخی مطرح شد. «سعید بشیری»، معاون عمرانی فرمانداری تهران، در واکنش به این موضوع تأکید کرد: «ابتدا باید روند بررسی پرونده در شورای فنی میراث فرهنگی مشخص شود و روشن شود که مجوزهای صادرشده براساس ضوابط قانونی و فنی بوده‌اند یا خیر.»

او افزود: «موضوع در شورایی بررسی می‌شود که معمولاً در مجموعه میراث فرهنگی تشکیل می‌شود و لازم است بررسی دقیقی صورت گیرد تا مشخص شود شورای فنی میراث فرهنگی پرونده را چگونه بررسی کرده و مجوزهای مربوط به پروژه بر چه مبنایی صادر شده‌اند.»

بشیری با اشاره به ضرورت بررسی فرایند صدور مجوزها گفت: «اگر این فرایند به‌درستی طی شده باشد، مجوزها باید براساس ضوابط فنی صادر شده باشند، اما درصورتی‌که روند قانونی طی نشده باشد، موضوع قابل بررسی و پیگیری خواهد بود.»

معاون عمرانی فرمانداری تهران در ادامه، مسئله فرونشست زمین را یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه در این پرونده دانست و گفت: «این مسئله در پهنه‌های مختلف تهران در حال بررسی است.» به گفته او، در پهنه‌های کوچک‌تر لزوماً از عنوان فرونشست استفاده نمی‌شود و ممکن است مسئله به‌شکل فروریزش زمین مطرح باشد.

او تأکید کرد: «برای ارزیابی وضعیت این محدوده، باید لایه‌های زمین و قنات‌های احتمالی زیر پروژه به‌دقت بررسی شوند؛ به‌ویژه آنکه گودبرداری در عمق قابل‌توجه می‌تواند حساسیت‌های فنی بیشتری ایجاد کند.»

بشیری افزود: «اظهارنظر فرمانداری در این زمینه براساس نتایج همین بررسی‌ها انجام خواهد شد و موضوع از طریق شورای فنی میراث فرهنگی پیگیری می‌شود تا چارچوب‌ها و برنامه‌های اجرایی مشخص شود.» همچنین قرار بود وضعیت پروژه و عملکرد «شهرداری منطقه ۱۲ تهران» بررسی شود.

او تأکید کرد: «چنانچه در فرایند صدور مجوز، ضابطه‌ای نامعمول مشاهده شود، موضوع به دستگاه‌های مربوط اعلام خواهد شد.» به گفته بشیری، حتی در صورت طی‌شدن روند قانونی نیز امکان بررسی دوباره وجود دارد تا اگر کارشناسان درباره پروژه ابهام یا دغدغه‌ای داشته باشند، در صورت نیاز ضوابط بازنگری شود.

ابهام درباره سطح اشغال و تراکم

یکی دیگر از محورهای مورد توجه در این پرونده، میزان سطح اشغال و تراکم ساختمانی پروژه بود. معاون عمرانی فرمانداری تهران تأکید کرد در صورت صدور مجوز ساخت‌وساز در این محدوده، باید مشخص شود سطح اشغال و تراکم تعیین‌شده بر چه اساسی است و تا چه اندازه با ضوابط مربوط به بناها و مجموعه‌های تاریخی هم‌خوانی دارد.
او با اشاره به ویژگی‌های خاص بناهای تاریخی گفت: «رعایت ضوابط میراث فرهنگی در تهران برای دستگاه‌های مسئول الزام‌آور است و تأکید فرمانداری نیز بر اجرای دقیق مقررات مرتبط با میراث فرهنگی قرار دارد.»

در آن مقطع، فرمانداری تهران اعلام کرده بود برای جمع‌بندی نهایی درباره این پروژه، به مدارک و مستندات دقیق‌تری از اداره میراث فرهنگی و شهرداری نیاز دارد و پس از دریافت و بررسی این اسناد، در صورت لزوم نتیجه بررسی‌ها را اعلام می‌کند.

به‌این‌ترتیب، در آبان‌ماه ۱۴۰۴، پرونده ساخت‌وساز در حریم کاخ گلستان همچنان در مرحله بررسی قرار داشت و هنوز جمع‌بندی نهایی درباره چگونگی صدور مجوز و ادامه پروژه اعلام نشده بود. در کنار دغدغه‌های مربوط به حفظ منظر و حریم یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران، خطرهای احتمالی ناشی از گودبرداری عمیق، وضعیت قنات‌ها و شرایط زمین نیز از موضوعاتی بودند که به بررسی تخصصی دستگاه‌های مسئول نیاز داشتند.

تأیید شورای فنی

با وجود دستور توقف وزیر میراث فرهنگی، عملیات عمرانی پس از مدتی از سر گرفته شد و چگونگی ادامه پروژه بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. علی‌اکبر طلوعی، مدیرکل میراث فرهنگی استان تهران، درباره وضعیت مروی سنتر اعلام کرده است که ساخت‌وساز برای مدتی متوقف شد تا شورای فنی درباره قانونی‌بودن آن اظهارنظر کند.
به گفته او، نظر شورای فنی پیش از جنگ ارائه شده و براساس این نظر، ساخت‌وسازهای انجام‌شده قانونی است و ادامه پروژه از نظر اداره‌کل میراث فرهنگی استان تهران بلامانع است.

طلوعی درعین‌حال بر ضرورت رعایت ضوابط حریم تأکید کرده و گفته است مجریان پروژه موظف‌اند ضوابط ابلاغ‌شده را رعایت کنند. او ارتفاع مجاز در این محدوده را بین ۸ تا ۱۰ متر اعلام کرده است.
سازه با نظارت کارشناسان ساخته می‌شود
«محمد آیینی»، شهردار منطقه ۱۲، نیز ساخت‌وسازهای انجام‌شده در این محدوده را منطبق با ضوابط دانسته است. به گفته او، سازه موردنظر با رعایت فاصله‌های قانونی، ۳۵ متر از دیوار غربی و ۳۰ متر از دیوار جنوبی «قنات مهرگرد» فاصله دارد و فعالیت‌های عمرانی با نظارت کارشناسان میراث فرهنگی و براساس تأییدیه‌های رسمی انجام می‌شود.

بااین‌حال، حساسیت درباره این پروژه تنها به موضوع مجوز ساخت‌وساز محدود نمی‌شود. منطقه‌ای که پروژه مروی سنتر در آن قرار دارد، بخشی از یکی از مهم‌ترین پهنه‌های تاریخی تهران است. عودلاجان حدود ۱۴۵ هکتار وسعت دارد و ۵۱۰۰ پلاک و ۶۰ بنای تاریخی ثبت‌شده را در خود جای داده است.

این محدوده، در کنار «ارگ تاریخی تهران» با وسعت حدود ۳۶ هکتار و مجموعه‌هایی مانند کاخ گلستان، «بازار تهران»، «پامنار»، «امامزاده یحیی»، «خیام»، «ناصرخسرو»، «میدان توپخانه»، «میدان مشق» و «بهارستان»، بخشی از هسته تاریخی و هویتی پایتخت را تشکیل می‌دهد.

کاخ گلستان نیز به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران، جدا از بافت پیرامونی خود قابل بررسی نیست. ارزش تاریخی این مجموعه تنها به بناهای داخل آن محدود نمی‌شود. ارتباط کاخ گلستان با بازار، عودلاجان و دیگر عناصر تاریخی پیرامون نیز بخشی از هویت تاریخی مرکز تهران را شکل داده است. ازهمین‌رو، هرگونه ساخت‌وساز در حریم این مجموعه باید از نظر ارتفاع، حجم، منظر شهری و رابطه بصری با بناهای تاریخی بررسی شود.

ضرورت انتشار جزئیات نظر شورای فنی

اکنون با وجود تمامی بررسی‌ها و اقداماتی که از آبان‌ماه سال گذشته آغاز شد، ساخت‌وساز با مجوز اداره‌کل میراث فرهنگی استان تهران در حریم کاخ گلستان ادامه دارد. اگرچه این اداره‌کل ادامه پروژه مروی سنتر را براساس نظر شورای فنی قانونی و بلامانع می‌داند، تفاوت میان دستور اولیه برای توقف پروژه و موضع بعدی اداره‌کل میراث فرهنگی استان تهران، ضرورت شفاف‌سازی بیشتر درباره روند بررسی‌های کارشناسی را مطرح می‌کند.

مشخص‌شدن جزئیات نظر شورای فنی و چگونگی انطباق پروژه با ضوابط حریم می‌تواند به روشن‌شدن ابعاد این پرونده کمک کند. حساسیت این محدوده تاریخی نیز ایجاب می‌کند که اجرای پروژه با رعایت دقیق ضوابط حریم، توجه به منظر تاریخی کاخ گلستان و بافت عودلاجان دنبال شود. شفافیت درباره مبنای تصمیم‌های کارشناسی و هماهنگی میان مدیریت شهری و میراث فرهنگی نیز می‌تواند نقش مهمی در کاهش نگرانی‌ها درباره آینده یکی از مهم‌ترین پهنه‌های تاریخی تهران داشته باشد.