این روزها خبر فروش و مزایده مجتمع نمدمالی سمنان، واقع در بلوار علویان، در قالب طرح مولدسازی خبرساز شده است. قرار است درآمد حاصل از فروش آن برای تکمیل بازارچه صنایع‌دستی کنار اتاق بازرگانی استان سمنان هزینه شود. اما برخی فعالان صنایع‌دستی این مجموعه را تاریخی و هویتی می‌دانند و معتقدند نباید به فروش برسد. به باور آن‌ها، این مجموعه با حدود چهار هزار مترمربع زمین می‌تواند در قالب طرح سرمایه‌گذاری مشارکتی مورد استفاده قرار گیرد و از محل اجاره آن، درآمدی مستمر برای توسعه مجتمع‌های صنایع‌دستی ایجاد شود. با وجود همه اعتراض‌ها، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان این مجموعه را فاقد ارزش تاریخی اعلام کرده و امکان ثبت ملی آن را منتفی دانسته است.

مجتمع به دستور «تیرانداز» ساخته شد

در طرح تاریخ شفاهی بناهای شهر که با همکاری انتشارات گنجینه هنر، یکی از تخصصی‌ترین ناشران کشور در زمینه چاپ آثار مرتبط با معماری سنتی و میراث‌فرهنگی ایران، انجام شده است، با «خسرو یغمایی»، نخستین مدیر فرهنگ و هنر سمنان، مصاحبه شد. او درباره مجتمع نمدمالی گفت: «این مجتمع به دستور مهندس عزت‌الله تیرانداز، فرماندار کل سمنان که در اوایل دهه ۵۰ نیز استاندار سمنان بود، برای نمدمال‌های این شهر ساخته شد. ساخت این مجتمع بخشی از طرح ساماندهی مسجد شاه سمنان و امامزاده یحیی در بلوار علویان بود.»

به گفته یغمایی، مهندس تیرانداز با مشاهده مسجد جامع سمنان و منار هزارساله آن، بقعه متبرکه امامزاده یحیی سمنان، منسوب به برادر امام رضا(ع)، بازار ایلخانی، حمام تیموری، پهنه، تکیه و بازار پهنه و مسجد سلطانی، به این نتیجه رسید که این مجموعه تاریخی می‌تواند تحولی مهم در اقتصاد شهری و صنعت گردشگری سمنان ایجاد کند و زمینه شکل‌گیری گردشگری فرهنگی و تاریخی این شهر را فراهم آورد. بر همین اساس، طرح امامزاده یحیی یا طرح مسجد شاه آغاز شد. در همین زمان مشخص شد در ضلع شمالی مسجد سلطانی و بالای جلوخان آن، یک کاروان‌سرا و میدانگاهی کثیف و مخروبه قرار دارد که صنف نمدمال‌ها و دباغ‌های سمنان در آن مستقر بودند. این محل بسیار گود و آلوده بود. بنابراین، مجتمع نمدمال‌های سمنان برای نمدمال‌های میدان، در بلوار علویان و کنار بازار میوه‌وتره‌بار کنتونی سمنان ساخته شد. همچنین به‌جای مجموعه مخروبه میدان، ساخت حجره‌های آجری برای ایجاد مرکز خرید و ساماندهی محدوده در نظر گرفته شد.

در جریان تخریب بناهای میدان، خسرو یغمایی که آن زمان معاون مدرسه توکلی در خیابان راه‌آهن سمنان بود، به میدان دعوت شد و طرح تخریب را برای او توضیح دادند. نمدمال‌ها ابتدا به جابه‌جایی رضایت نداشتند، اما پس از تخریب مجموعه میدان و بلندشدن بوی نامطبوع، همه آنجا را ترک کردند و به مجتمع نمدمالی بلوار علویان، کنار بازار میوه‌وتره‌بار کنونی، رفتند.

فروش مجتمع نمدمالی اشتباه است

خسرو یغمایی فروش مجتمع نمدمالی را اشتباه ارزیابی کرد. او این بنا را یادگار نمدمال‌های سمنان و مهندس تیرانداز می‌داند و معتقد است با ثبت ملی ساختمان نمدمالی و استفاده بهینه از زمین بیش از سه هزار مترمربعی آن، می‌توان طرحی مشارکتی با سرمایه‌گذار خصوصی اجرا و یک مجتمع فرهنگی‌تجاری ایجاد کرد. به گفته او، اجرای چنین طرحی درآمدی مستمر و دائمی برای میراث‌فرهنگی سمنان فراهم می‌کند.

از این مصاحبه تاریخ شفاهی می‌توان دو نتیجه گرفت؛ نخست اینکه مجتمع نمدمال‌ها در راستای طرح ساماندهی بافت مرکزی سمنان، شامل بازارها، مساجد، امامزاده یحیی و دیگر بخش‌های بافت مرکزی شهر، احداث شده است. دوم اینکه این مجتمع با هدف ساماندهی مشاغل سنتی حوزه بازار سمنان ایجاد شده است. بنابراین، اگر قرار است این مجتمع فروخته شود، درآمد حاصل از فروش آن باید در همان راسته و برای تحقق همان اهداف هزینه شود. به‌هرروی، بافت تاریخی مرکزی سمنان دست‌کم ۱۸ هکتار وسعت دارد. وجود چهار بازار، حمام‌ها و سراهای تجاری تاریخی و مخروبه متعلق به دوره‌های گوناگون، دو مسجد تاریخی مهم، منار هزارساله، امامزاده یحیی، حمام دوره تیموری، راسته‌بازار ناسار، حمام صفوی پهنه و تکیه آن، استخر تاریخی ناسار سمنان و محله کهن‌دژ، نشان‌دهنده غنای بافت تاریخی مرکزی این شهر است. محله کهن‌دژ نیز در بافت تاریخی مرکزی سمنان قرار دارد و ساختار آن برگرفته از شهرسازی اوایل دوره اسلامی ایران است؛ الگویی که بعدها بازار و مسجد جامع در کنار کهن‌دژهای آن شکل گرفت. بااین‌حال، متأسفانه پس از مهندس تیرانداز، برنامه مشخصی برای ساماندهی این مجموعه و تبدیل آن به یک سایت تاریخی و گردشگری وجود نداشته است. «محمدحسین بحرالعلومی»، تنها مدیر تخصصی با دو دهه تجربه در میراث‌فرهنگی استان، سال ۱۳۹۳ درباره اقداماتی که پس از تخریب بافت تاریخی سمنان از سوی شهرداری انجام شد، گفت: «اقداماتی که شهرداری سمنان در چهار سال گذشته انجام داده، موجب شده بخش‌هایی از بافت تاریخی بازار، به‌دلیل بسیاری از مسائل شهری که در همه استان‌ها وجود دارد، تخریب شود.» مدیرکل وقت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان سمنان افزود: «بخشی از تخریب‌ها نیز به‌دلیل اجرای طرح توسعه امامزاده یحیی(ع) بوده است؛ مشابه اقدامی که در شیراز برای توسعه حرم شاهچراغ(ع) انجام داده‌اند. بخش بسیاری از بافت تاریخی سمنان تخریب شده یا در معرض تخریب قرار دارد، زیرا بازار در مرکز شهر واقع شده است و هنگامی که اطراف آن تخریب شود، پشت‌بند خود را از دست می‌دهد.»

بازارهای مهم سمنان

راسته‌بازار ناسار، بازار ایلخانی شیخ علاءالدوله غربی و شرقی و بازار بالای سمنان، چهار بازار مهم این شهر هستند که ظرفیت‌های تجاری و تاریخی نهفته سمنان را در خود جای داده‌اند. مهم‌ترین این ظرفیت‌ها، بازار شیخ علاءالدوله غربی و شرقی است. این بازار و راه‌های آغاز و پایان آن، بخش مهمی از راه شاهی یا جاده تاریخی ابریشم در شهر بوده‌اند و می‌توانند به برندی جهانی برای سمنان تبدیل شوند؛ اما هیچ‌گاه از این ظرفیت برای برندسازی و رونق اقتصاد شهری سمنان، به‌عنوان مرکز استان، استفاده نشده است. راسته‌بازار ناسار و بازار بالای سمنان در مجموع حدود یک کیلومتر طول دارند و امتداد بازار شیخ علاءالدوله غربی و شرقی نیز بیش از نیم کیلومتر است. این بازارها همراه با کوچه‌های خاص، معماری ویژه و شعبه‌های فرعی خود، بیش از دو کیلومتر امتداد دارند. موقعیت راهبردی سمنان در نزدیکی پایتخت و قرارگرفتن آن در مسیر تهران، مشهد، تبریز و قم می‌تواند با تکیه بر این بازارهای تاریخی، زمینه توسعه ممتاز اقتصاد شهری را فراهم کند.

چند دهه است که ظرفیت بازارهای تاریخی و بافت تاریخی مرکزی سمنان نادیده گرفته می‌شود. به‌تازگی رسانه‌های خبری سمنان به مجتمع‌های تجاری شمال شهر، مانند ققنوس و نقش جهان، پرداخته‌اند. این موضوع باعث شده اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان و مدیریت شهری سمنان ظرفیت مهم تاریخی، فرهنگی، تجاری و گردشگری بازارهای شهر را فراموش کنند و نگاه‌های سرمایه‌گذاری به برج ققنوس و مجتمع تجاری نقش جهان معطوف شود. حتی در مدت کوتاه حضور وزیر در سمنان، او را به این مجتمع‌ها بردند و کسی از بازار تاریخی سمنان و ضرورت مطالعه، مرمت و بهره‌گیری از ظرفیت اقتصادی نهفته آن سخن نگفت.

بخش زیادی از پشت‌بند راسته‌بازار ناسار از بین رفته است و درها و آثار تاریخی مهم آن هر سال کمتر می‌شوند. دالان‌ها و گذرهای مهم این راسته‌بازار به تعمیر و مرمت نیاز دارند و هیچ تابلوی راهنمای گردشگری در آن نصب نشده است. خانه‌های واقع در این گذرها رها شده‌اند؛ درحالی‌که می‌توانند محل فعالیت صنایع‌دستی سنتی و محلی سمنان باشند. اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان و مدیریت شهری سمنان نیز هیچ طرح و برنامه حفاظتی مشخصی برای بازارهای شهر ندارند. بخشی از درهای چوبی بازار شیخ علاءالدوله شرقی که با بودجه میراث‌فرهنگی ساخته شده بودند، برداشته شده‌اند. این وضعیت هر سال به‌دلیل نبود دفتر فنی در بازارهای تاریخی سمنان و آموزش‌ندیدن جامعه محلی تکرار می‌شود. به بهانه حضور معتادان و در پی شکایت و صدور دستور به شهرداری نیز بخش‌هایی از بازار تخریب می‌شود. اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان این موارد را به وزارتخانه منتقل نمی‌کند؛ درحالی‌که مطالعه، مستندنگاری و مرمت این مجموعه کهن به پیگیری بودجه و هماهنگی و مشارکت بین‌سازمانی از طریق استانداری نیاز دارد.

حتی با وجود اعلام آمادگی کمیسیون فرهنگی شورای شهر سمنان، اداره‌کل میراث‌فرهنگی حاضر نشد برای تشکیل پلیس بازار با شورای کنونی شهر جلسه‌ای برگزار کند. بازار شیخ علاءالدوله غربی و شرقی که ورودی آن دروازه عراق است، سردر و سقف ندارد. این در حالی است که مشاغل قدیمی سمنان، مانند آهنگری، شیرینی‌پزی سنتی و کوزه‌فروشی، در آن مستقر هستند. سرای تجاری کهن این راسته نیز باید به دست استادان باتجربه مطالعه، مرمت و بازسازی شود؛ بااین‌حال، تاکنون اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است. با توجه به این توضیحات، اگر قرار است مجتمع نمدمالی فروخته شود یا در قالب طرحی مشارکتی توسعه یابد، درآمد آن باید صرف مرمت بازارها و راسته‌بازارهای سمنان شود؛ همان بازارهایی که مهندس تیرانداز در چارچوب طرح مسجد شاه یا امامزاده یحیی، مجتمع نمدمالی را برای ساماندهی مشاغل سنتی و بافت تاریخی آن‌ها ایجاد کرد.

این در حالی است که هیچ‌یک از مسئولان استانی و شهرستانی به مطالعه بازارهای تاریخی شهر سمنان و پیگیری بودجه آن‌ها، به‌عنوان قدیمی‌ترین بازارهای تاریخی استان، توجه ندارند. درآمد مجتمع نمدمالی، سهم مرمت بازار تاریخی سمنان است. نمایشگاه صنایع‌دستی کنار اتاق بازرگانی سمنان نیز ارتباطی با مسائل مشاغل سنتی شهر ندارد و فعالیت‌های این بازارچه، اگرچه به نام صنایع‌دستی انجام می‌شود، بیشتر با اتاق بازرگانی مجاور آن ارتباط دارد. اگر اداره‌کل میراث‌فرهنگی سمنان اراده‌ای داشت، از ظرفیت مالیات سبز و ستاره‌دار برای تکمیل این بازارچه استفاده می‌کرد، نه اینکه اکنون بخواهد مجتمع نمدمال‌های سمنان را که برای گردشگری و احیای بافت تاریخی مرکزی شهر ایجاد شده است، به فروش برساند. کنشگران میراث‌فرهنگی و فعالان صنایع‌دستی از مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی و مدیران استان سمنان می‌خواهند فروش مجتمع نمدمالی را متوقف و مزایده آن را لغو کنند تا بررسی‌های جامع انجام شود و از اقدامی عجولانه جلوگیری شود. این زمین چهار هزار مترمربعی، در صورت برنامه‌ریزی درست، سرمایه‌ای مهم برای میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهر سمنان است.