بافت تاریخی، آثار باستانی و میراث فرهنگی نایین سال‌هاست با تخریب روبه‌رو است. از سال‌های گذشته تاکنون، گزارش‌های متعددی درباره تخریب آثار باستانی و بافت تاریخی این شهر منتشر شده، بی‌آنکه کسی مانع ادامه این روند شود.

کنشگران میراث فرهنگی معتقدند بافت تاریخی نایین در اطراف بازار، دورتادور مسجد جامع و پیرامون نارین‌قلعه چنان تخریب شده که تنها زمین‌های خالی از آن باقی مانده است. بااین‌حال، نه ساخت‌وسازی در این زمین‌ها انجام شده و نه توجهی به وضعیت آنها شده است.

همچنین به تازگی یکی از خانه‌های تاریخی نایین به‌دست مالک آن تخریب شده، هرچند این اقدام آسیبی به بافت تاریخی یا آنچه از بافت تاریخی نایین باقی مانده، وارد نکرده است.

رسول زمانی نایینی، یکی از افراد آگاه محلی در شهرستان نایین، به «پیام ما» می‌گوید: «در بافت تاریخی نایین گودبرداری شده، اما این اقدام را یکی از مالکان خانه‌های تاریخی در این بافت انجام داده است. به‌طورکلی، قیمت املاک در بافت تاریخی نایین ارزان‌تر است و به همین دلیل طرفداران بیشتری دارد.»

او می‌افزاید: «برای بازار و بافت تاریخی به‌طورکلی مشکلی به وجود نیامد، اما این تخریب بدون مجوز اداره میراث فرهنگی نایین انجام شده است. البته دیوارها و سقف این خانه پیش‌تر آسیب دیده و بخش‌هایی از آن فروریخته بود.»

تخریب‌ها در نایین گسترده‌تر از دیگر شهرهاست

تخریب بافت تاریخی نایین بسیار گسترده‌تر از بسیاری از شهرهای کشور است و به نظر می‌رسد نه مردم و نه اداره میراث فرهنگی نایین توجه کافی به این موضوع ندارند. نایین به‌عنوان شهری کویری، از نظر بافت تاریخی و آثار باستانی، در ابعادی کوچک‌تر به یزد شباهت دارد.

محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش حفاظت از بافت‌های تاریخی کشور، به «پیام ما» می‌گوید: «نایین به‌عنوان شهری کویری، زیبایی‌های بسیاری دارد و به‌نوعی یزد کوچک است. این شهر بافت تاریخی بسیار ارزشمندی دارد، اما تخریب‌های گسترده‌ای در آن انجام شده است. میزان تخریب بافت تاریخی نایین در مقایسه با دیگر شهرهای کشور بسیار بیشتر است.»

او می‌افزاید: «اطراف مسجد جامع نایین تخریب‌هایی صورت گرفته است؛ به‌طوری‌که در عکس‌های هوایی می‌توان دید دورتادور این مسجد به‌طور گسترده تخریب شده است. بناهای تاریخی از بین رفته‌اند و حتی ساخت‌وسازی نیز در محل آنها انجام نشده است. مشخص نیست دلیل این تخریب‌ها چیست.»

کلانتری می‌گوید: «در برخی مناطق، بافت تاریخی به زمین بایر تبدیل شده است. اطراف نارین‌قلعه نیز اتفاق مشابهی رخ داده و دورتادور آن به‌طور کامل تخریب و با خاک یکسان شده است. در مسیر بازار قدیم نایین نیز بافت تاریخی منسجمی که در دو طرف بازار وجود داشت، تخریب شده است.»

او می‌افزاید: «به‌جای آثار تخریب‌شده نیز هیچ ساخت‌وسازی انجام نشده است. این موضوع کمی مشکوک به نظر می‌رسد، زیرا حتی با هدف ساخت‌وساز نیز بافت تاریخی نایین را تخریب نکرده‌اند.»

دلیل تخریب‌ها باید بررسی شود

کلانتری معتقد است دلیل این تخریب‌ها باید بررسی شود. او می‌گوید: «هنوز به‌طور کامل مشخص نیست این تخریب‌ها به‌دست مالکان انجام شده یا شهرداری نایین در آن نقش داشته است.»

مرمت دروازه پنجاهه پس از آسیب بارندگی

تیرماه امسال، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی نایین به رسانه‌ها اعلام کرد «دروازه پنجاهه» این شهرستان مرمت می‌شود؛ بنایی تاریخی که بر اثر نفوذ آب ناشی از بارندگی زمستان گذشته به پی و دیواره‌های آن، آسیب دیده و بخش‌هایی از آن فروریخته بود.

محمود مدنیان گفت: «مرمت این بنای تاریخی که در فهرست آثار ملی قرار دارد، ۷۰ درصد پیشرفت کرده و با مشارکت میراث فرهنگی، شهرداری و مردم در حال انجام است.»
او افزود: «بارندگی‌های دی سال گذشته و نفوذ آب به بخش‌های زیرین سازه، موجب آسیب و تخریب بخش‌هایی از این اثر شد. قسمت جلوی دروازه، دیوار مجاور آن در کنار آب‌انبار و بخشی از حصار تاریخی بر اثر نفوذ آب به پی فروریخته بود.»

مدنیان بیان کرد: «بخش‌هایی از دیوارها، سردر و اجزای وابسته به دروازه فروریخته بود و در صورت مرمت نشدن فوری، احتمال گسترش تخریب و حتی فروریختن کامل این بخش وجود داشت.»

او گفت: «عملیات مرمت از اسفندماه سال گذشته آغاز شد، اما به‌دلیل محدودیت‌های اعتباری در مقاطعی با وقفه روبه‌رو شد. بااین‌حال، مرمت متوقف نشده و تاکنون حدود ۷۰ درصد پیشرفت کرده است.»

رئیس اداره میراث فرهنگی نایین درباره پیشینه این دروازه نیز گفت: «نایین در گذشته هفت محله و حصاری تاریخی با چندین دروازه برای ورود و خروج داشت، اما اکنون تنها حدود یک کیلومتر از حصار تاریخی شهر باقی مانده است.»

مدنیان افزود: «از دروازه‌های تاریخی نایین، تنها دو دروازه «چهل‌دختران» در ورودی بازار و «پنجاهه» باقی مانده‌اند. بخش قابل‌توجهی از دیگر دروازه‌ها طی ۷۰ تا ۸۰ سال گذشته و در جریان توسعه شهری از بین رفته‌اند؛ هرچند در برخی نقاط، آثاری مانند برج‌های وابسته به آنها همچنان باقی است.»

کارزار نجات نارین‌قلعه از ساخت‌وساز

فروردین‌ماه سال گذشته نیز کارزاری برای نجات نارین‌قلعه نایین راه‌اندازی شد. امضاکنندگان این کارزار از سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی، خواستند به وضعیت این اثر رسیدگی کند.

در بیانیه این کارزار آمده است: «در کنار و چسبیده به نارین‌قلعه، ساختمانی که ظاهراً اداری است، در حال ساخت است. معلوم نیست چه کسانی برای این ساخت‌وساز مجوز صادر کرده‌اند. نارین‌قلعه متعلق به دوره اشکانیان یا حتی پیش از آن است و در فهرست میراث فرهنگی ثبت شده است. این ساخت‌وساز باعث شده نارین‌قلعه در حال فروریختن و تخریب باشد. موضوع به اداره میراث فرهنگی نایین نیز اطلاع داده شده، اما این اداره توجهی به آن نکرده است.»

بازار تاریخی نایین؛ میان تخریب‌های گذشته و تلاش برای احیا

سال ۱۴۰۰، محمود مدنیان، رئیس اداره میراث فرهنگی نایین، به «پیام ما» گفته بود تخریب جدیدی در بازار تاریخی این شهر رخ نداده است. به گفته او، طی ۱۲ سال گذشته تخریب تازه‌ای در بازار انجام نشده و بخش مهمی از مشکلات کنونی این بنا، نتیجه متروکه شدن بافت تاریخی و خروج تدریجی ساکنان از این محدوده است. بااین‌حال، او توضیحی درباره تخریب‌های انجام‌شده در اطراف بازار ارائه نکرد.

مدنیان درباره خبرهای مربوط به تخریب تازه بازار گفته بود: «۱۲ سال است تخریب جدیدی در این بازار اتفاق نیفتاده و اگر تخریبی رخ داده باشد، باید درباره محل و زمان آن اطلاع‌رسانی شود.»

او افزوده بود: «حدود ۶۰ سال قبل، ساکنان به‌تدریج از بافت قدیم نایین به بخش‌های جدید شهر کوچ کردند و بازار نیز با خالی شدن این محدوده از سکنه، کارکرد خود را از دست داد. همین وضعیت در گذشته زمینه تخریب‌های بیشتری را فراهم کرد، اما از حدود ۲۰ سال قبل برنامه‌هایی برای احیای بافت تاریخی نایین آغاز شده است.»

مدنیان یکی از مهم‌ترین موانع احیای بازار را تعدد مالکان مغازه‌ها دانسته و گفته بود: «بسیاری از مغازه‌ها مالکان و وارثان متعددی دارند و شناسایی و جلب مشارکت آنها، فرایند مرمت و احیا را دشوار کرده است. تلاش برای شناسایی مالکان از سال ۱۳۸۹ آغاز شده و همچنان ادامه دارد.»

رئیس اداره میراث فرهنگی نایین اضافه کرده بود: «در سال‌های گذشته اقداماتی برای مرمت بازار انجام شده و سقف و راسته بازار نیز مرمت شده است. همچنین برگزاری جشنواره نوروزی در سال ۱۳۹۶ موجب شد توجه گردشگران و مردم محلی به این مجموعه افزایش یابد، اما شیوع کرونا و کاهش اعتبارات، روند احیا را کند کرد.»

او درباره یکی از کاروان‌سراهای مجاور بازار گفته بود: «از این بنا هنگام تدوین طرح توسعه حسینیه چهل‌دختران، تنها سردر باقی مانده بود و اداره‌کل میراث فرهنگی استان اصفهان نیز با اجرای این طرح موافقت کرده بود.»

مدنیان تأکید کرده بود: «بازار از نظر استحکام وضعیت بهتری پیدا کرده است، اما تا زمانی که مالکان همکاری نکنند و بافت تاریخی همچنان متروکه باشد، نمی‌توان انتظار رونق کامل آن را داشت.»

در شهرستان نایین حدود یک‌هزار و ۲۰۰ اثر تاریخی شناسایی شده که ۳۰۰ اثر آن ارزشمند است. همچنین حدود ۹۹ اثر تاریخی این شهرستان در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

شهرستان نایین در ۱۴۰ کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد و از بافت تاریخی ارزشمند و جاذبه‌های طبیعی برخوردار است.