حاشیه‌ای که از اجلاس مهم‌تر شد

«سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، که برای حضور در سومین اجلاس وزرای گردشگری کشورهای عضو بریکس به هند سفر کرده است، در حاشیه این اجلاس با «گاجندرا سینگ شخاوات»، وزیر گردشگری هند، دیدار و درباره ابعاد مختلف همکاری‌های گردشگری، فرهنگی و میراثی دو کشور گفت‌وگو کرد.
صالحی‌امیری در ابتدای این دیدار، هند را یکی از نمونه‌های مهم در عرصه مدیریت تنوع فرهنگی و قومی دانست و بر تجربه تاریخی این کشور در ایجاد همزیستی میان گروه‌های مختلف اجتماعی تأکید کرد.

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با اشاره به مطالعات و آثاری که در حوزه جامعه‌شناسی و مدیریت قومی هند انجام داده است، گفت: «هند یکی از بهترین الگوهای مدیریت تنوع قومی در جهان است.»

صالحی‌امیری همچنین بر تقویت ارتباطات هوایی و فعال‌سازی خطوط پروازی میان ایران و هند تأکید کرد و گفت: «ظرفیت بالایی برای رفت‌وآمد گردشگران میان دو کشور وجود دارد. با توجه به اشتراکات فرهنگی، بسیاری از ایرانیان علاقه‌مند به سفر به هند و بسیاری از هندی‌ها نیز علاقه‌مند به شناخت ایران و سفر به این کشور هستند.»

اهمیت بخش خصوصی در همکاری‌های گردشگری

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی یکی دیگر از محورهای پیشنهادی ایران را تقویت نهادهای بخش خصوصی دو کشور عنوان کرد و بر برقراری ارتباط میان آژانس‌ها، هتل‌ها، تورگردانان، شرکت‌های هواپیمایی و دیگر فعالان زنجیره گردشگری تأکید کرد.

صالحی‌امیری گفت: «برای تقویت همکاری‌های بخش خصوصی باید سازوکارهایی برای برگزاری نشست‌ها و رویدادهای مشترک گردشگری و ایجاد ارتباط مستقیم میان فعالان اقتصادی و حرفه‌ای دو کشور طراحی شود.»

او همچنین از آمادگی ایران برای جذب سرمایه‌گذاری هند در توسعه زیرساخت‌های گردشگری کشور خبر داد و گفت: «سرمایه و تجربه بخش خصوصی هند می‌تواند در توسعه ظرفیت‌های گردشگری ایران به کار گرفته شود.»

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در ادامه به ظرفیت نمایشگاه‌ها و رویدادهای بین‌المللی ایران اشاره کرد و از دولت، بخش خصوصی و فعالان گردشگری هند برای حضور فعال در نمایشگاه گردشگری تهران و گردهمایی بزرگ تورگردانان و فعالان گردشگری جهان در ایران دعوت کرد.

او همچنین ازسرگیری کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و هند را اتفاقی مهم دانست و تأکید کرد: «گردشگری می‌تواند از ظرفیت این سازوکار اقتصادی برای توسعه همکاری‌های دوجانبه بهره بگیرد.»

تأکید بر ثبت‌های مشترک در یونسکو

یکی دیگر از محورهای این دیدار، همکاری ایران و هند برای ثبت مشترک عناصر و میراث فرهنگی در فهرست‌های جهانی یونسکو بود.
صالحی‌امیری با اشاره به ظرفیت‌های گسترده میراث فرهنگی دو کشور گفت: «ایران و هند می‌توانند با شناسایی عناصر، مسیرها و میراث مشترک، پرونده‌های مشترک بیشتری برای ثبت جهانی تدوین کنند.»

او با تأکید بر ضرورت افزایش سهم کشورهای دارای ظرفیت‌های تمدنی در فهرست میراث جهانی اظهار کرد: «ما برای ثبت‌های جهانی بیشتر و ثبت‌های مشترک در کنار هند هستیم و باید از ظرفیت یکدیگر برای مطالبه این موضوع از یونسکو استفاده کنیم.»

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی پیشنهاد کرد پس از امضای یادداشت تفاهم، کمیته‌های مشترک تخصصی میان دو کشور برای پیگیری موضوعات مختلف، ازجمله میراث فرهنگی، گردشگری و ثبت‌های جهانی، تشکیل شود.

صالحی‌امیری همچنین به ظرفیت گسترده منابع مکتوب و نسخه‌های خطی در ایران اشاره کرد و گفت: «ایران حدود دو میلیون کتاب تاریخی و نزدیک به یک میلیون نسخه خطی در اختیار دارد و هند نیز از گنجینه قابل‌توجهی در این زمینه برخوردار است؛ موضوعی که نشانه دیگری از پیوندهای تاریخی و فرهنگی دو کشور به شمار می‌رود.»

تفاهم‌نامه‌ای که باید اجرایی شود

گاجندرا سینگ شخاوات، وزیر گردشگری هند، نیز در این دیدار ضمن قدردانی از مشارکت مؤثر جمهوری اسلامی ایران در بریکس، چه در کارگروه ویژه گردشگری و چه در اجلاس وزرای گردشگری این مجموعه، بر اهمیت نقش ایران در این سازوکار تأکید کرد.

او با اشاره به سخنان صالحی‌امیری در اجلاس وزرای گردشگری بریکس درباره مفهوم همزیستی اظهار کرد: «این مفهوم، موضوعی مهم و قابل‌تأمل است و جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به چنین رویکردی نیاز دارد.»

استقبال هند از جاده ادویه

وزیر گردشگری هند با استقبال از پیشنهاد ایران درباره جاده ادویه، آمادگی کشورش را برای پیشبرد این پروژه مشترک اعلام کرد و آن را زمینه‌ای مناسب برای پیوند ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و گردشگری دو کشور دانست.

او همچنین با اشاره به تجربه هند در حوزه ثبت جهانی، از رویکرد ایران برای افزایش تعداد ثبت‌ها در یونسکو استقبال کرد و گفت: «کشورهای دارای میراث غنی و تمدن‌های بزرگ نباید به تعداد اندکی ثبت سالانه محدود باشند.»

شخاوات با اشاره به جمعیت و گستردگی جغرافیایی هند افزود: «ظرفیت‌های میراثی این کشور بسیار گسترده است و هند نیز خواهان افزایش سهم خود در ثبت‌های جهانی است.»

او تأکید کرد: «ما علاقه‌مندیم کشورهایی مانند ایران در کنار هند قرار بگیرند تا بتوانیم با صدایی مشترک، این موضوع را در یونسکو پیگیری کنیم.»

احیای جاده‌های تاریخی

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همچنین با اشاره به ظرفیت تاریخی مسیرهای تمدنی و تجاری میان کشورهای عضو بریکس، بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های جاده ابریشم و جاده ادویه تأکید کرد.

صالحی‌امیری گفت: «بریکس می‌تواند از ظرفیت‌های غنی جاده ابریشم و جاده ادویه که در گذشته‌های دور به‌عنوان پل فرهنگی و تجاری میان برخی کشورهای عضو نقش‌آفرینی کرده‌اند، برای تقویت تعاملات مردم با مردم بهره بگیرد.»

او تأکید کرد: «این مسیرهای تاریخی نه‌تنها بخشی از میراث مشترک تمدنی ملت‌ها هستند، بلکه می‌توانند در عصر حاضر به بستری تازه برای توسعه گردشگری، تبادل فرهنگی، تعمیق شناخت متقابل ملت‌ها و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شوند.»

جاده ادویه چیست؟

با شکل‌گیری دولت سلجوقی در قرن پنجم هجری، موقعیت تجاری بنادر خلیج‌فارس دستخوش تغییرات مهمی شد. این تحولات عمدتاً تحت‌تأثیر جابه‌جایی قدرت‌های سیاسی، تأمین امنیت مسیرهای تجاری و رقابت حاکمان برای دستیابی به درآمدهای حاصل از تجارت و مالیات بود.

این دگرگونی را می‌توان در سه مرحله خلاصه کرد: نخست، افول بندر سیراف؛ دوم، رونق بنادر شرقی خلیج‌فارس، به‌ویژه هرمز و تیز؛ و درنهایت، انتقال بخشی از مرکزیت تجاری به کیش و بصره، هم‌زمان با کاهش قدرت سلجوقیان کرمان و افزایش نفوذ امرای محلی کیش و خلافت عباسی.

راه دریایی خلیج‌فارس بخشی از شبکه گسترده تجارت میان هند، چین، ایران و سرزمین‌های غربی بود و از طریق دریای سرخ به مدیترانه و حتی سواحل شرقی آفریقا راه پیدا می‌کرد. بنادر مهمی مانند تیز، هرمز، سیراف، بوشهر، گناوه، مهروبان، عبادان و بصره در این شبکه قرار داشتند.

این مسیر همچنین یکی از شاخه‌های اصلی جاده ادویه بود و انتقال ادویه‌های هند و چین به غرب آسیا و اروپا، اهمیت اقتصادی آن را افزایش می‌داد. بااین‌حال، اهمیت خلیج‌فارس تنها به تجارت دریایی محدود نمی‌شد؛ راه‌های زمینی متصل به بنادر، شهرهای داخلی ایران، مانند سیستان، کرمان، یزد، فارس، اصفهان و ری را به این شبکه تجاری پیوند می‌دادند.

بنابراین، رونق بنادر خلیج‌فارس را باید نتیجه تعامل قدرت سیاسی، امنیت، زیرساخت‌های ارتباطی و جریان تجارت بین‌المللی دانست؛ عواملی که در دوره‌های مختلف، مرکز ثقل تجارت را از یک بندر به بندری دیگر منتقل کردند.

جاده ادویه؛ پیوند تاریخی ایران و هند

بازتعریف و احیای مسیر تاریخی جاده ادویه می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت روابط تجاری، فرهنگی و گردشگری ایران و هند باشد؛ مسیری که براساس شواهد تاریخی، سابقه آن به بیش از دو هزار سال پیش بازمی‌گردد.

این شبکه تجاری، ارتباط دریایی و زمینی ایران را با هند و جنوب آسیا برقرار می‌کرد و بنادری مانند تیس، هرمز و بعدها بندرعباس را به راه‌های داخلی ایران پیوند می‌داد. مسیرهای زمینی نیز از شرق ایران و مناطقی مانند میرجاوه و زابل تا شهرهای داخلی امتداد می‌یافتند.

جاده ادویه که به «جاده فلفل» نیز شهرت داشته، مسیر انتقال ادویه و دیگر کالاهای جنوب و جنوب‌شرق آسیا به غرب بوده است. ایران در این شبکه جایگاهی مهم داشت و بنادر جنوبی و راه‌های زمینی آن، بازارهای هند را به مراکز تجاری داخل ایران متصل می‌کردند. آثار تاریخی و باستان‌شناسی در مناطقی مانند جیرفت و شهر سوخته نیز از ارتباطات دیرینه ایران با حوزه تمدنی رود سند حکایت دارند.

تجربه احیای جاده ابریشم نشان داده است که مسیرهای تاریخی می‌توانند علاوه بر ارزش میراثی، به ظرفیتی برای توسعه گردشگری، تجارت و همکاری‌های فرهنگی تبدیل شوند. بر همین اساس، جاده ادویه نیز می‌تواند از یک مسیر تاریخی به کریدوری فرهنگی، گردشگری و تجاری میان ایران و هند تبدیل شود و پیوندهای تاریخی دو کشور را با نیازهای اقتصادی امروز گره بزند.