نشست تخصصی «میراث استراتژیک قلعه الموت» روز دوشنبه، ۲۶ مردادماه، در موزه ملی و به مناسبت ثبت سی‌اُمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی، با حضور معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و جمعی از استادان، پژوهشگران و متخصصان حوزه میراث فرهنگی در موزه ملی ایران برگزار شد. این نشست در حالی برگزار شد که حمیده چوبک، مدیر پایگاه الموت و نقش اول ثبت جهانی الموت، در آن حضور نداشت.

۵۸ پرونده در نوبت بررسی

قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی گفت: ایران با ثبت آثار متعدد در فهرست میراث جهانی یونسکو، ۵۸ پرونده دیگر نیز در فهرست موقت و نوبت بررسی دارد که در صورت ثبت سالانه یک پرونده، برای بیش از نیم‌قرن آینده پرونده برای ثبت جهانی داریم.

علی دارابی بیان کرد: «تاکنون هزار و ۲۴۸ اثر در فهرست آثار یونسکو به ثبت رسیده است. ۱۱۰ نفر بیش از پنج سال به‌صورت مستمر برای تهیه و تکمیل پرونده الموت تلاش کردند تا این موفقیت حاصل شد و سی‌امین اثر ایران در فهرست یونسکو جای گرفت.»

او با تقدیر از مدیران و کارشناسانی که در این مسیر نقش داشتند، گفت: «ثبت جهانی یک اثر حاصل تلاش جمعی و نتیجه سال‌ها کار کارشناسی، پژوهشی و مدیریتی است و باید از همه کسانی که در این مسیر زحمت کشیده‌اند، قدردانی کرد.»

دارابی ادامه داد: «امروز اگر یکی از افتخارات کشورمان ثبت جهانی میراث فرهنگی است، آثار اجتماعی آن را نیز باید مورد توجه قرار دهیم؛ چراکه هر جا با مردم دیدار می‌کنیم، از اقشار مختلف جامعه گرفته تا علاقه‌مندان به فرهنگ و تاریخ، شاهد احساس غرور و حال خوب مردم نسبت به این دستاوردها هستیم.»

آثار باستانی، نشان از هویت چندهزارساله دارند

قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی با تأکید بر اهمیت هویت ایرانی گفت: «تداوم سلسله نشست‌ها و برنامه‌هایی از این دست به این دلیل اهمیت دارد که بقای ایرانی‌گری ما بر پایه مؤلفه‌هایی شکل گرفته که در طول تاریخ حفظ شده‌اند.»

دارابی یکی از مهم‌ترین این مؤلفه‌ها را هنر و معماری ایرانی دانست و افزود: «ذهن خلاق هنرمندان ایرانی و هنر و معماری‌ای که نیاکان برای ما به میراث گذاشته‌اند، از جلوه‌های مهم هویت ایرانی است و ما امروز میراث‌دار این سرمایه بزرگ هستیم.»

او زبان فارسی را یکی دیگر از پایه‌های هویت ایرانی عنوان کرد و گفت: «زبان فارسی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت فرهنگی ماست و باید برای پاسداشت و تقویت آن بیش از گذشته تلاش کنیم.»

معاون میراث فرهنگی همچنین با اشاره به دانش و تجربه تاریخی ایرانیان در حوزه مهندسی و کشاورزی بیان کرد: «نیاکان ما در شرایط دشوار اقلیمی و در دل کویر، با دانش و ابتکار خود تهدیدهای طبیعی را به فرصت تبدیل کردند و نظام‌های پیشرفته‌ای برای تأمین آب، کشاورزی و زندگی در این مناطق ایجاد کردند.»

دارابی افزود: «امروز نیز برخی از پرونده‌های میراثی ایران، از جمله پرونده‌هایی که بخش‌هایی از استان‌های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی را دربرمی‌گیرد، نشان‌دهنده همین دانش و تجربه تاریخی ایرانیان است؛ البته بخشی از این میراث در جغرافیای امروز افغانستان نیز قرار دارد.»

او تاب‌آوری اجتماعی را از دیگر ویژگی‌های تاریخی جامعه ایرانی دانست و گفت: «در طول تاریخ، ایرانیان در برابر بلایا، بحران‌ها و ناآرامی‌ها توانسته‌اند تهدیدها را به فرصت تبدیل کنند و این ظرفیت تاریخی را می‌توان یکی از جلوه‌های تاب‌آوری اجتماعی دانست.»

ثبت جهانی تازه آغاز کار است

دارابی معتقد است ثبت جهانی الموت و دیگر آثار ارزشمند ایرانی تازه آغاز کار معاونت میراث فرهنگی است، اما این معاونت نسبت به تخریب، آسیب، حفاظت و حریم آثار باستانی ثبت‌شده کاملاً بی‌تفاوت بوده و اقدامات چندانی برای حفاظت از این آثار انجام نمی‌دهد.

معاون میراث فرهنگی با تأکید بر اینکه ثبت جهانی یک اثر پایان کار نیست، بلکه تازه آغاز کار ماست، گفت: «حفاظت، نگهداری، بهره‌برداری صحیح و معرفی این میراث به نسل جوان، مسئولیت بزرگی است که پس از ثبت جهانی بر عهده ماست.»

دارابی ادامه داد: «باید کاری کنیم نسل جوان با دارایی‌های تاریخی و فرهنگی کشور خود آشنا شود، به آنها افتخار کند و در قبال حفظ و انتقال این میراث به نسل‌های آینده احساس مسئولیت داشته باشد.»

قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی با تأکید بر ضرورت افزایش سواد میراثی جامعه گفت: «همه باید تلاش کنیم از فرصت ثبت جهانی برای ارتقای سواد میراثی مردم استفاده کنیم تا توجه به میراث فرهنگی به بخشی از فرهنگ عمومی کشور تبدیل شود.»

دارابی با قدردانی از همه کسانی که در طول تاریخ و در دوران معاصر برای حفاظت و معرفی میراث فرهنگی ایران تلاش کرده‌اند، افزود: «حفاظت و بهره‌برداری شایسته از این میراث، مسئولیتی مشترک است که باید آن را برای نسل‌های آینده به بهترین شکل انجام دهیم.»

گنجینه‌ای از داستان‌های ناگفته

ایوبی واژه «داستان‌های ناگفته» را طوری بیان می‌کند که گویی اولین بار از زبان او این واژه را شنیده‌ایم، اما برند اصفهان با همین عنوان به دلیل مسائل امنیتی رد شد. اگر این واژه پرطمطراق مورد تأیید مسئولان است، چرا برای اصفهان این شعار گردشگری و برندینگ مشکل امنیتی داشت؟

رئیس امور فرهنگ، ورزش و گردشگری سازمان برنامه و بودجه کشور، با اشاره به تلاش‌های بی‌وقفه فعالان میراث فرهنگی و وجود صدها اثر ارزشمند در ایران، گفت: «این کشور گنجینه‌ای عظیم از میراث و داستان‌های ناگفته است که باید با بهره‌برداری از آنها، ثروت نمادین را به ثروت مادی و اجتماعی تبدیل کرد.»

حجت‌الله ایوبی با تبریک به مردم ایران برای ثبت جهانی الموت و دستیابی به جایگاه‌های ارزشمند در حوزه میراث فرهنگی، از زحمات شبانه‌روزی سربازان گمنام این عرصه قدردانی کرد و افزود: «ایران سرزمینی است که اگر دور آن را دیوار بکشند، همه‌جا میراث جهانی است؛ مشکل ما این است که از میان صدها اثر قابل ثبت جهانی، کدام را انتخاب کنیم.»

او به فهرست مشاهیر برای ثبت در یونسکو اشاره کرد و افزود: «براساس قوانین یونسکو، هر کشور می‌تواند هر دو سال یک‌بار، دو نفر از مشاهیر خود را که تاریخ تولد، وفات یا زندگی فعال‌شان در مضرب عدد ۵۰ است، در فهرست جهانی ثبت کند. مشاهیر ما از این عدد عبور کرده‌اند. این در حالی است که برخی کشورهای اطراف اعلام کردند عدد ۵۰ زیاد است و درخواست دادند معیارهای قطعنامه را اصلاح و آن را به ۲۵ سال کاهش دهند تا شاید بتوانند نامی را معرفی کنند.»

ایوبی تأکید کرد: «ایران همچنان سرشار از شخصیت‌های بزرگی است که تاریخ فعالیت حرفه‌ای یا زندگی‌شان مضرب ۵۰ سالگی را پشت سر گذاشته است.»

رئیس امور فرهنگ، ورزش و گردشگری سازمان برنامه و بودجه، سرمایه‌های فرهنگی را ثروت‌های ملی دانست و بیان کرد: «وزارتخانه‌های فرهنگ در کشورهای مختلف تأسیس شده‌اند و موسیقی، شعر و آثار هنری به‌عنوان سرمایه‌های فرهنگی قیمت‌گذاری می‌شوند. ثبت جهانی یک اثر، به معنای معرفی یک ثروت نمادین جهانی است که بهره‌برداری از آن می‌تواند آغازگر تحولات بزرگی باشد.»

ایوبی تأکید کرد: «باید تلاش کنیم این ثروت نمادین را تبدیل به ثروت مادی و اجتماعی کنیم. جهانی‌شدن، افزایش بازدید گردشگران، ارزش‌هایی که خلق کرده‌ایم و خلق ثروت‌های جدید، همگی از نتایج این فرایند است. رسانه‌ها، همچون رسانه ملی و سایر رسانه‌ها و هنرمندان، باید در معرفی این سرمایه‌ها نقش فعال‌تری ایفا کنند.»

او افزود: «برگزاری جشن‌های ملی و ایجاد «شهرهای خلاق» با مشارکت مردم نیز حس امید و شادی را در جامعه تقویت می‌کند.»

ایوبی با اشاره به اینکه تاریخ و تمدن از سرمایه‌های عظیم هر کشور است و آن را نمی‌توان خرید یا منفجر کرد، گفت: «پروژه‌هایی مانند «ایران، آغاز هر داستان» را با هدف معرفی گنج‌های پنهان و داستان‌های ناگفته ایران طراحی کرده‌ایم. قدیمی‌ترین نیایش‌ها، ادبیات عرفانی، موسیقی و سازهای کهن، همگی ریشه در این سرزمین دارند و نشان می‌دهند که زندگی بشر و تمدن، ریشه‌های عمیقی در ایران دارد.»

میراث فرهنگی، سرمایه نمادین قدرت ملی است

سرمایه نمادین به دلیل نبود بودجه و اهمیت، در حال تخریب بوده و میراث فرهنگی، حیاط خلوت دولت‌هاست، اما همچنان مسئولان از اهمیت و ارزش میراث فرهنگی کشور سخن می‌گویند.

معاون راهبردی امور مجلس ریاست‌جمهوری با تأکید بر عظمت تمدن ایران گفت: «میراث فرهنگی کشور نه‌تنها یک دارایی تاریخی، بلکه یک سرمایه نمادین برای تقویت قدرت ملی و روحیه ایستادگی ملت است.»

محسن اسماعیلی با اشاره به جایگاه جهانی تمدن ایران اظهار کرد: «ایران دارای پیچیدگی و اصالتی است که حتی در نوشته‌های محققان بین‌المللی نیز بازتاب دارد. آثار باستانی ما، از تخت‌جمشید تا آثار هنری و ادبی، درس‌هایی از حکمرانی و تمدن به جهان می‌دهند.»

او با توجه به ضرورت حفاظت از آثار باستانی و اشاره به لزوم به‌کارگیری قوانین لازم افزود: «باید توانایی‌های خود را معطوف به حفظ این هویت کنیم. میراث فرهنگی، سرمایه‌ای است که در دوران سختی، به مردم روحیه ایستادگی و غرور می‌بخشد. همین آثار تاریخی هستند که در دل خود، نماد مقاومت و تداوم حیات یک ملت را دارند.»

اسماعیلی با اشاره به ظرفیت‌های عظیم گردشگری ایران گفت: «اگر مدیریت مناسبی بر این ظرفیت‌ها اعمال شود، می‌توانیم از پتانسیل‌های گردشگری برای ارتقای جایگاه اقتصادی و اجتماعی کشور بهره‌مند شویم. ما نیازمند نگاهی فراتر از نگاه مادی به فرهنگ هستیم؛ فرهنگ باید به‌عنوان نیاز اساسی انسان و «غذای روح» شناخته شود.»
او با تأکید بر نقش جوانان، خواستار فراهم‌کردن بسترهای مناسب برای حضور آنان در مراکز فرهنگی و تاریخی شد و گفت: «آشنا کردن نسل جدید با این دارایی‌های راهبردی، بهترین راه برای حل بحران‌های هویت و انتقال اصالت تمدنی به آینده است.»

بازگشت درخشش نام ایران در عرصه‌های بین‌المللی

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران نیز با تبریک برای ثبت جهانی «قلعه الموت و دیوار گرگان» در فهرست میراث جهانی گفت: «ثبت جهانی این آثار دستاوردی بزرگ برای میراث فرهنگی ایران و بازگشت درخشش نام این تمدن کهن در محافل بین‌المللی است.»

حسن فرطوسی بر اهمیت و ارزش استراتژیک این دستاورد تأکید کرد و افزود: «ثبت جهانی قلعه الموت و دیوار گرگان، در حالی رخ داد که جهان در انتظار گسترش سایه صلح و برکت بر این سرزمین تمدن‌خیز است. این موفقیت، شایسته مردم ایران‌زمین است که همواره در پی حفظ و تکریم هویت تاریخی خود بوده‌اند.»

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو با اشاره به ضرورت کار تیمی و هماهنگی‌های گسترده در مسیر رسیدن به این هدف گفت: «این نتیجه حاصل تلاش‌های مستمر و هماهنگ بود. این دستاورد نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با تکیه بر کار گروهی و مدیریت منسجم، نتایج ارزشمندی را در سطح جهانی رقم زد.»

فرطوسی بیان کرد: «نام ایران در یونسکو همواره با درخشش همراه بوده است. تلاش برای ثبت پرونده‌های ارزشمند میراث فرهنگی، به‌ویژه پرونده‌هایی که شایسته آن خوش‌نامی و اعتبار هستند، اولویت اصلی ماست.»

او همچنین با اشاره به اهمیت دیپلماسی فرهنگی و تعامل با مقامات بین‌المللی، از تعاملات سازنده با نمایندگان کشورهای دیگر یاد کرد و افزود: «پس از اعلام خبر ثبت جهانی، شاهد استقبال و توجه ویژه نمایندگان کشورهای مختلف بودیم که نشان‌دهنده اهمیت جایگاه میراث فرهنگی ایران در چشم جهانیان است.»

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ضمن تجلیل از تلاش‌های تمامی دست‌اندرکاران این پرونده، بر ضرورت تداوم این مسیر برای معرفی سایر آثار ارزشمند ایران به جهان تأکید کرد.

ثبت ۵۷ اثر در فهرست میراث جهانی

فاطمه داوری، مشاور عالی معاونت میراث فرهنگی، میراث جهانی را یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های کشورها برای معرفی و جهانی‌کردن ارزش‌های هویتی و ملی دانست.
او با اشاره به ثبت آثار متعدد ایران در فهرست میراث جهانی گفت: «جمهوری اسلامی ایران طی بیش از چهار دهه اخیر، با ثبت ۵۷ اثر در فهرست میراث جهانی، توانسته بخشی از ارزش‌ها و ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی کشور را به جامعه جهانی معرفی کند.»

داوری تأکید کرد: «ثبت جهانی آثار تنها یک عنوان و جایگاه بین‌المللی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان یکی از پشتوانه‌های مهم رشد و توسعه فرهنگی کشور مورد توجه قرار گیرد و در صورت خوانش درست و بهره‌گیری هدفمند، به یکی از اصول راهبردی نظام حکمرانی فرهنگی تبدیل شود.»

مشاور عالی معاونت میراث فرهنگی با اشاره به رویکردهای جدید در ثبت آثار جهانی افزود: «در سال‌های اخیر، ثبت‌های انجام‌شده صرفاً به معرفی یک اثر یا سبک تاریخی محدود نبوده و بسیاری از این آثار، حامل مفاهیم و موضوعات مهمی درباره شیوه زندگی، دانش، فرهنگ و توانمندی‌های جوامع انسانی هستند.»

او ادامه داد: «ثبت جهانی سنت‌ها و آیین‌های فرهنگی و اجتماعی، از جمله چله و یلدا، در کنار ثبت میراث ملموس، نشان‌دهنده ظرفیت گسترده میراث فرهنگی ایران برای روایت تاریخ و فرهنگ این سرزمین در سطح جهانی است.»

داوری همچنین به ثبت جهانی سقف‌های غارهای تاریخی خرم‌آباد و قلعه الموت اشاره کرد و گفت: «این آثار، هر یک به شکلی گواه حضور فرهنگی و تأثیرگذار انسان در این سرزمین هستند. به‌ویژه قلعه الموت را نمی‌توان صرفاً یک منظومه معماری دانست؛ بلکه این اثر را می‌توان یک منظومه مدیریت و راهبرد در سرزمین تلقی کرد که درس‌ها و آموزه‌های ارزشمندی برای جهان امروز در خود جای داده است.»

او با اشاره به اهداف برگزاری این نشست بیان کرد: «در طراحی نشست امروز تلاش شده است بار دیگر به این موضوع توجه کنیم که ثبت جهانی یک اثر تاریخی، صرفاً پایان یک فرایند نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی تازه برای همه ما در قبال حفاظت، معرفی، خوانش و بهره‌گیری صحیح از ظرفیت‌های این میراث در زندگی امروز است.»