کوروش دیباج

در هفته گردشگری و هم‌زمان با روز جهانی گردشگری، شاید یکی از پرسش‌هایی که بیش از برگزاری رویدادها و ارائه آمارهای معمول گردشگری اصفهان ارزش طرح داشته باشد، این باشد که این شهر امروز چگونه دیده می‌شود؛ نه‌فقط از چشم گردشگری که وارد اصفهان شده، بلکه از نگاه کسی که هنوز سفر خود را آغاز نکرده و نخستین تصویرش از مقصد را از صفحه تلفن همراه خود دریافت می‌کند.

بافت تاریخی اصفهان فقط مجموعه‌ای از خانه‌ها، بازارها، سراها، گذرها و بناهایی نیست که باید مرمت شوند و باقی بمانند. مسئله اصلی شاید از جایی آغاز می‌شود که شهری با این حجم از انباشت تاریخی، هنوز نتوانسته میان این دارایی‌ها رابطه‌ای بسازد که از دل آن زندگی، سرمایه‌گذاری، اشتغال، تعلق و فعالیت اقتصادی تازه متولد شود. در اصفهان، میراث کم نیست؛ آنچه محل پرسش است، سازوکاری است که بتواند این میراث را از حالت دارایی‌های پراکنده به جریانی زنده و مولد تبدیل کند.

«زری‌بافی» در اصفهان دیگر تنها با کاهش تعداد کارگاه‌ها یا کم‌شدن شمار بافندگان روبه‌رو نیست؛ مسئله جدی‌تر، خطر از دست رفتن امکان انتقال این هنر به نسل بعد است. هنری که زمانی در بخش‌هایی از شهر کارگاه‌های متعدد داشت، برای لباس‌های درباری، پرده‌ها و دیگر مصارف خاص تولید می‌شد و اصفهان در تولید نخ گلابتون آن نیز جایگاه مهمی داشت، امروز، به گفته فعالان این حوزه، با شمار بسیار محدودی از کارگاه‌ها و استادان ادامه پیدا می‌کند؛ تا جایی که رئیس اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان تعداد کارگاه‌های فعال آن را کمتر از انگشتان یک دست ارزیابی می‌کند.

حدود ۴۰۰ مترمربع کاوش؛ در برابر محوطه‌ای که به روایت سرپرست کاوش، وسعت آن از حدود ۱۲ هکتار به حدود هفت هکتار رسیده است. پشت این نسبت فقط یک عدد نیست؛ پرسشی درباره میزان شناخت «اصفهان» از لایه‌هایی است که هنوز زیر خیابان، پارک، ساخت‌وسازها و بخش‌های باقی‌مانده تپه قرار دارند. در روایت «علیرضا جعفری زند»، باستان‌شناس و سرپرست تیم کاوش «تپه اشرف»، پرونده این محوطه با چند فصل کاوش و مجموعه‌ای از یافته‌های متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی آغاز شد، اما ادامه آن متوقف ماند؛ درحالی‌که او از کشف شواهدی از دوره‌های هخامنشی، اشکانی، ساسانی، آل‌بویه و صفویه، یک گورستان، اسکلت‌های انسان و اسب و بقایای معماری سخن می‌گوید. اکنون پرسش اصلی این است که چه میزان از این پرونده خوانده شده و چه میزان از آن همچنان ناشناخته مانده است. «تپه اشرف» برای «اصفهان» فقط یک تپه باستانی نیست؛ دست‌کم در روایت سرپرست کاوش، پنجره‌ای محدود به گذشته شهری است که بخش زیادی از لایه‌های تاریخی آن زیر شهر امروز قرار گرفته است. اگر این پنجره پس از چند فصل بسته شده باشد، مسئله فقط توقف یک پروژه باستان‌شناسی نیست؛ مسئله، آینده بخشی از شناخت تاریخی «اصفهان» است.

از کف میدان نقش جهان، کاشی‌های مسجد جامع عباسی هنوز یکپارچه و استوار به نظر می‌رسند؛ اما در ارتفاع، بخشی از این بدنه تاریخی در معرض جداشدگی و سقوط است. فرسودگی مصالح، لرزه‌ها، فرونشست و تنش‌های واردشده به بنا، مرمتگران را به سراغ نقاط بحرانی برده است. اکنون مسئله فقط حفظ چند قطعه کاشی نیست؛ کارشناسان می‌گویند مهار این آسیب به مستندنگاری دقیق، حداقل مداخله و پایش مستمر نیاز دارد.

ریسباف اصفهان پس از سال‌ها کشمکش بر سر مالکیت، اکنون با پرسشی دشوارتر از گذشته روبه‌روست؛ چه کسی قرار است هزینه تبدیل این کارخانه تاریخی به موزه را بپردازد، با چه مدلی آن را اداره کند و چگونه میان الزامات موزه‌داری، هزینه‌های سنگین مرمت و نگهداری و ضرورت تأمین منابع پایدار تعادل برقرار شود؟ «مهدی طغیانی»، نماینده مردم اصفهان و ورزنه در مجلس شورای اسلامی، با انتقاد از آنچه بلاتکلیفی و خوش‌بینی مفرط در تعیین تکلیف ریسباف می‌خواند، معتقد است بدون ارائه برنامه‌ای روشن برای تأمین مالی و مدیریت مجموعه، ادامه این مسیر می‌تواند به از دست رفتن یکی از مهم‌ترین فرصت‌های میراثی اصفهان منجر شود.

ثبت جهانی مجموعه قلعه‌های اسماعیلی ایران با محوریت الموت، بار دیگر نام یکی از مهم‌ترین دژهای تاریخی کشور را در کانون توجه پژوهشگران و افکار عمومی قرار داد؛ رویدادی که فراتر از یک موفقیت در عرصه میراث فرهنگی، فرصتی برای بازخوانی جغرافیای قدرت و شبکه استحکامات اسماعیلیان در ایران به شمار می‌رود. با این حال، این پرسش نیز هم‌زمان پررنگ‌تر شده است که آیا روایت این میراث تاریخی تنها به الموت محدود می‌شود یا در دیگر نقاط ایران نیز دژهایی وجود دارند که در شکل‌گیری این تاریخ نقشی بنیادین داشته‌اند، اما در سایه شهرت الموت کمتر دیده شده‌اند؟ در جنوب اصفهان و بر فراز «کوه صفه»، شاه‌دژ همچنان یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این روایت تاریخی است؛ محوطه‌ای که اهمیت آن تنها به بقایای یک استحکام نظامی و آن هم فقط دورۀ اسماعیلی محدود نمی‌شود و بررسی آن می‌تواند ابعاد تازه‌ای از تاریخ سیاسی، مذهبی و نظامی ایران در قبل و بعد از اسلام را آشکار کند. در روزهایی که ثبت جهانی الموت نگاه‌ها را دوباره به میراث اسماعیلیان معطوف کرده است، با علی «شجاعی اصفهانی»، عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان درباره جایگاه شاه‌دژ در این روایت تاریخی، وضعیت پژوهش‌های باستان‌شناسی، چالش‌های حفاظت و ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده این محوطه، گفت‌وگویی داشته‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

هشدارها درباره عبور خط ۲ مترو اصفهان از محدوده تاریخی سلجوقی و ادعای آسیب به ۴۰ بنای ارزشمند، اکنون وارد مرحله بررسی علمی شده است. مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان می‌گوید نه هشدار کارشناسان را رد می‌کند و نه گزارش‌های مترو را بدون بررسی می‌پذیرد؛ پاسخ نهایی باید از مسیر مطالعات مستقل به دست آید.

کشف یک آب‌انبار تاریخی از دوره صفویه در عمق هفت‌متری خیابان آپادانای اصفهان، بار دیگر یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌های باستان‌شناسی شهری اصفهان را زنده کرده است. آیا زیر لایه‌های آسفالت، ساختمان‌ها و شریان‌های پرتردد این بخش از شهر، تنها یک آب‌انبار مدفون مانده است یا این سازه بخشی از مجموعه‌ای بزرگ‌تر و ناشناخته از شهر صفوی است؛ مجموعه‌ای که شاید بتواند بخشی از ساختار کالبدی اصفهان عصر صفوی را بازخوانی کند؟

موج انفجار ناشی از حمله به ساختمان استانداری اصفهان در جریان جنگ اخیر، اگرچه در نگاه نخست بیش از هر چیز شکست شیشه‌ها، آسیب به درها و پنجره‌ها و ریزش بخشی از تزئینات کاخ جهانی چهل‌ستون را به نمایش گذاشت، اما بررسی‌های تخصصی نشان می‌دهد بخش مهم‌تری از خسارت، در لایه‌های پنهان سازه تاریخی این اثر ارزشمند نهفته است؛ خسارتی که تنها با مطالعات دقیق سازه‌ای، آزمایش‌های غیرمخرب، پایش مستمر و مستندسازی علمی قابل شناسایی خواهد بود.

گاهی مهم‌ترین بخش‌های تاریخ یک شهر نه در موزه‌ها و کتاب‌ها، بلکه زیر آسفالت خیابان‌ها، در میان شبکه‌های تأسیسات و در دل پروژه‌های عمرانی پنهان شده‌اند. اصفهان نیز از این قاعده مستثنا نیست. شهری که در دوره صفوی به یکی از مهم‌ترین پایتخت‌های جهان تبدیل شد، هنوز بخش‌های گسترده‌ای از حافظه تاریخی خود را در زیر لایه‌های شهر معاصر حفظ کرده است؛ لایه‌هایی که هر بار با یک گمانه‌زنی یا کاوش باستان‌شناسی، بخشی از رازهای خود را آشکار می‌کنند.

حضور گسترده اسکوترهای برقی در میدان نقش جهان اصفهان، بار دیگر بحث میان کارشناسان میراث فرهنگی و مدیران شهری را درباره حدود استفاده از این فضای ثبت جهانی داغ کرده است؛ موضوعی که میان ضرورت توسعه حمل‌ونقل پاک و الزام حفاظت از یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تاریخی کشور، چالشی جدی ایجاد کرده است.