پابه‌رکابِ تغییـــــــــر

جغرافیای گسترده ایران، جامعه‌ای پیچیده و پویا، سال‌ها زیستن در چنبره مشکلات گوناگون و سایه جنگ بر کشور، سبب شده است که با وجود گذشت یک سال سخت، همچنان جریان زندگی در جامعه ادامه داشته باشد. از دل همین زیست‌خواهی مردم است که با وجود تداوم حملات آمریکا به جنوب و دیگر نقاط ایران، بارقه‌ای لرزان از امید در قالب تلاش برای حفظ روزمرگی در متن زندگی مردم دیده می‌شود. آیین رونمایی از کتاب «زنان پابه‌رکاب» نیز با حضور مهسا جزینی، مترجم کتاب، نجمه واحدی، جامعه‌شناس، و سارا روح‌اللهی، گردشگر دوچرخه (سایکل‌توریست)، به همت نشر «آموزه» در شهر کتاب مرکزی تهران برگزار شد.

در ابتدای نشست، جزینی به فقدان روایت‌های ادبی درباره حق‌خواهی زنان در موضوعاتی به ظاهر بدیهی، مانند دویدن و دوچرخه‌سواری، اشاره کرد. او از تجربه رکاب‌زنی روزانه خود در اصفهان برای رفت‌وآمد به محل کار گفت و توضیح داد که همین تجربه مستقیم، او را به بررسی تاریخچه دوچرخه‌سواری زنان ترغیب کرده است.

او درباره تجربه‌های خود در جریان مطالعه منابع مرتبط با دوچرخه‌سواری زنان گفت: «متوجه شدم دوچرخه‌سواری زنان تنها به رکاب‌زدن محدود نمی‌شود، بلکه همین فعالیت ساده، در طول سالیان متمادی، به تغییرات اساسی در پوشاک و تسهیل حضور زنان در جامعه منجر شده است.»

جزینی افزود: «در بخشی از کتاب می‌خوانیم که زنان تنها به دوچرخه‌سواری اکتفا نکردند، بلکه با حضور در مسابقات ورزشی و کسب جایزه، از این مسیر به درآمد رسیدند و استقلال اقتصادی بیشتری پیدا کردند.»

خلاقیت زنان در مسیر حق‌خواهی

خلأهای قانونی، در کنار ساختارهای اجتماعی و فرهنگی، از دیرباز مسیر حق‌خواهی زنان را با چالش‌های گوناگون همراه کرده است. به گفته جزینی، همین چالش‌ها سبب شد زنان در طول تاریخ با خلاقیت، راه‌هایی برای عبور از این ساختار ناعادلانه بیابند و تغییر پوشاک، از دامن‌های چندلایه و پیراهن‌های بلند به بلوز و شلوار، نمونه‌ای از همین روند است.
نجمه واحدی، جامعه‌شناس و ویراستار کتاب «زنان پابه‌رکاب»، دیگر سخنران این نشست بود. او در ابتدای سخنان خود بر ضرورت تداوم مطالبه‌گری اجتماعی، حتی در شرایط جنگ، تأکید کرد. به گفته او، این کتاب از آن جهت اهمیت دارد که روایت زنان عادی جامعه را بازگو می‌کند؛ زنانی که به باور او، نمونه‌های قابل توجهی از «موج صفر فمینیسم» بودند و در طول تاریخ، به‌صورت پراکنده اما مستمر، برای دستیابی به حقوق خود کنشگری کرده‌اند.

واحدی با ارائه نمونه‌هایی مستند، به تلاش زنان برای به رسمیت شناخته شدن حضورشان در رقابت‌های ماراتن اشاره کرد؛ رقابت‌هایی که تا حدود ۵۰ سال پیش، کاملاً مردانه بود.
او سه ویژگی مهم این کتاب را که می‌تواند برای زنان جهان الهام‌بخش باشد، چنین برشمرد: «در این کتاب با عاملیت زنانه، به مثابه انتخابی آگاهانه، روبه‌رو هستیم؛ زنانی که گرفتن حق خود را به زمان و مکان مناسب موکول نکردند.»

واحدی دومین ویژگی کتاب را تلاش زنان برای تصرف فضاهای عمومی دانست؛ تلاشی که نه‌تنها در عرصه دوچرخه‌سواری، بلکه در همه عرصه‌های حضور کنشگرانه زنان در جامعه اهمیت دارد.

به گفته این فعال حوزه زنان، از دیرباز فضاهای عمومی و خصوصی جامعه در انحصار مردان بوده است؛ اما زنان پابه‌رکاب با انتخاب آگاهانه شیوه حرکت خود در جامعه، به تصرف فضاهای عمومی دست زدند و برای خروج ارادی و مستقل از فضاهای خصوصی تلاش کردند.

او با اشاره به آماری که خبرگزاری ایرنا منتشر کرده است، گفت: «از میان ۱۸ هزار معبر نام‌گذاری‌شده در تهران، تنها ۱۲ معبر به نام زنان است. مالکیت مردانه بر فضاهای عمومی، زمینه‌ساز تداوم سلطه و خشونت است و به همین دلیل، دوچرخه‌سواری زنان، کنشی برای بازپس‌گیری حق آنان بر فضا محسوب می‌شود.»

واحدی سومین ویژگی این کتاب را معرفی زنانی دانست که در یک بازه زمانی طولانی، امری غیرعادی را به امری عادی تبدیل کردند.

سخنران پایانی این برنامه، سارا روح‌اللهی، گردشگر دوچرخه اهل خمینی‌شهر اصفهان بود که تجربه سفر با دوچرخه در ایران و ۱۳ کشور جهان را دارد. این عکاس و گرافیست گفت تجربه دیدن جهان را ابتدا با دوربین و سپس با دوچرخه به دست آورده و دیدن جهان با دوچرخه را بیشتر می‌پسندد؛ زیرا به گفته او: «مردم در برابر دوربین اغلب گارد می‌گیرند، اما وقتی با دوچرخه هستی، بسیاری از ناممکن‌ها ممکن می‌شود.»

روح‌اللهی از آرزوی کودکی خود برای سفر با دوچرخه گفت؛ آرزویی که به دلیل شرایط عرفی و اجتماعی شهر محل زندگی‌اش، همراه با دوچرخه دوران کودکی‌اش به زیرزمین خانه رفت، اما هفت سال پیش با خرید دوچرخه‌ای جدید محقق شد.

او که هزاران کیلومتر در جاده‌های مختلف رکاب زده است، درباره کتاب «زنان پابه‌رکاب» گفت: «پس از خواندن این کتاب، به هموار شدن مسیر زنان امیدوار شدم و فهمیدم تغییرهای ماندگار، آرام‌آرام و با استمرار شکل می‌گیرند.»

روح‌اللهی در پایان، با خواندن جمله‌ای از کتاب، سخنان خود را به پایان رساند: «دوچرخه برای مردان یک موهبت ساده است، اما برای زنان، رهایی، انقلاب و رستگاری است.»