سرطان دهانه رحم امروزه یکی از مهم‌ترین تهدیدهای سلامت زنان در جهان به شمار می‌رود. این بیماری چهارمین سرطان شایع زنان و ششمین عامل مرگ ناشی از یک بیماری صعب‌العلاج در زنان است. در سال ۲۰۲۲، بیش از ۶۶۰ هزار زن به سرطان دهانه رحم مبتلا شدند و حدود ۳۵۰ هزار نفر نیز بر اثر آن جان باختند.

بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، تقریباً ۹۰ درصد موارد این سرطان با عفونت پایدار ناشی از انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی، موسوم به «اچ. پی. وی»، مرتبط است. با وجود این، بسیاری از یافته‌های علمی نشان می‌دهند که از طریق واکسیناسیون، غربالگری و شناسایی و درمان ضایعات پیش‌سرطانی می‌توان از بخش بزرگی از موارد ابتلا و مرگ ناشی از آن پیشگیری کرد.

با وجود امکان پیشگیری و تشخیص زودهنگام، دسترسی به غربالگری و واکسیناسیون و برخورداری از چارچوب و راهنمای بالینی واحد برای تشخیص و مدیریت این بیماری، به‌ویژه در ایران که عمدتاً از راهنماهای بالینی کشورهای دیگر استفاده می‌کند، اهمیت بسیار زیادی دارد.

در همین راستا، انجمن آنکولوژی زنان و شرکت داروسازی دکتر عبیدی برای نخستین بار در کشور، راهنمای بالینی پیشگیری، غربالگری و درمان سرطان دهانه رحم را تدوین کرده‌اند. روز پنجشنبه دوم مهرماه، در مراسمی با حضور استادان آنکولوژی زنان، متخصصان زنان و زایمان، ماماها و جمعی از پزشکان و مدیران ارشد داروسازی دکتر عبیدی، این راهنمای بالینی رونمایی شد. در این مراسم که با مشارکت ۲۰۰ پزشک به‌صورت حضوری و ۴۰۰ پزشک به‌صورت آنلاین برگزار شد، آخرین یافته‌های علمی در حوزه واکسیناسیون «اچ. پی. وی»، پیشگیری، تشخیص و درمان سرطان دهانه رحم نیز به بحث و گفت‌وگو گذاشته شد.

نخستین رویکرد واحد کشوری برای سرطان دهانه رحم

به گفته تدوین‌کنندگان نخستین راهنمای بالینی سرطان دهانه رحم، این راهنما با هدف ایجاد چارچوبی مشخص برای پیشگیری، غربالگری، تشخیص و مدیریت این بیماری تدوین شده است.

«روشنک روشنفکر»، مدیر امور پزشکی واحد Family Health داروسازی دکتر عبیدی، درباره تدوین راهنمای بالینی کشوری سرطان دهانه رحم گفت: «این روند از حدود دو سال پیش و با همکاری متخصصان سرطان زنان آغاز شد و هدف از آن، تدوین دستورالعملی برای ایجاد وحدت رویه در زمینه غربالگری، پیشگیری و مدیریت بیماران مبتلا به ویروس «اچ. پی. وی»، سرطان دهانه رحم و دیگر سرطان‌های ناشی از این ویروس در کشور بود.»

او افزود: «در ایران پیش از این دستورالعمل واحدی که مشخص کند بیماران مبتلا به «اچ. پی. وی» و سرطان دهانه رحم چگونه باید غربالگری و مدیریت شوند، وجود نداشت. در جلسات تدوین این راهنمای بالینی، متخصصان زنان و سرطان زنان از نقاط مختلف کشور حضور داشتند و در نهایت، دستورالعملی با حمایت داروسازی دکتر عبیدی تدوین شد. اکنون این دستورالعمل با همکاری انجمن‌های تخصصی و وزارت بهداشت، در مسیر ابلاغ به دانشگاه‌های علوم پزشکی قرار دارد.»

به گفته روشنفکر، یکی از اهداف این راهنمای بالینی، یکسان‌کردن رویکرد پزشکان در مراحل مختلف بیماری است؛ از جمله اینکه چه افرادی و با چه فواصلی غربالگری شوند، واکسیناسیون چه زمانی انجام شود و بیماران مبتلا چگونه پیگیری و مدیریت شوند. او گفت: «وجود یک دستورالعمل مورد تأیید کشوری همچنین می‌تواند به ایجاد مبنای مشخص‌تری برای پوشش بیمه‌ای خدمات مرتبط با «اچ. پی. وی» کمک کند.»

داده‌های پراکنده از «اچ. پی. وی» در ایران

او درباره وضعیت آماری «اچ. پی. وی» در ایران اظهار کرد: «آمارهای موجود از شهرها و مطالعات مختلف به دست آمده و تفاوت زیادی با یکدیگر دارند؛ بنابراین هنوز تصویر دقیقی از میزان شیوع «اچ. پی. وی» و سرطان دهانه رحم در کشور نداریم. با این حال، تلاش‌هایی برای بررسی و مرور مطالعات موجود و دستیابی به تصویری دقیق‌تر از وضعیت اپیدمیولوژیک «اچ. پی. وی» در ایران در حال انجام است.»

مدیر امور پزشکی تیم Family Health داروسازی دکتر عبیدی، واکسیناسیون را یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری دانست و گفت: «در سال‌های گذشته، دسترسی به واکسن یکی از چالش‌ها بوده، اما اکنون با وجود واکسن‌های تولید داخل، امکان دسترسی بیشتر شده است. افزایش آگاهی والدین درباره واکسیناسیون در سنین پایین اهمیت زیادی دارد و باید اطلاع‌رسانی درباره آن تقویت شود.»

روشنفکر در پایان درباره جامعه هدف این راهنمای بالینی کشوری نیز گفت: «این گایدلاین عمدتاً برای پزشکان و کادر درمان تدوین شده است، اما برای افزایش آگاهی عمومی نیز از ظرفیت فضای مجازی و محتوای آموزشی متخصصان استفاده می‌شود. کاهش تابوی اجتماعی پیرامون «اچ. پی. وی» و افزایش گفت‌وگوی علمی درباره این ویروس می‌تواند به مراجعه و پیشگیری به‌موقع کمک کند.»

بومی‌سازی راهنمای بالینی سرطان دهانه رحم

«الهام شیرعلی»، فوق‌تخصص آنکولوژی زنان و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، با اشاره به تدوین نخستین راهنمای کشوری سرطان دهانه رحم گفت: «در ایران تاکنون دستورالعمل ملی مشخصی برای غربالگری و مدیریت «اچ. پی. وی» و سرطان دهانه رحم نداشتیم و پزشکان عمدتاً بر اساس گایدلاین‌های معتبر بین‌المللی عمل می‌کردند. در تدوین دستورالعمل جدید تلاش شده است این توصیه‌ها با شرایط، امکانات و نیازهای کشور بومی‌سازی شوند.»

او افزود: «این گایدلاین برای گروه‌های مختلف پزشکی، از جمله پزشکان عمومی، دستیاران، فلوشیپ‌ها و متخصصان زنان، قابل استفاده است و موضوعاتی مانند پیشگیری اولیه، غربالگری و مدیریت بیماران را پوشش می‌دهد.»

شیرعلی درباره زمان مناسب واکسیناسیون نیز گفت: «بهترین زمان دریافت واکسن «اچ. پی. وی» پیش از ۱۵ سالگی است، زیرا در سنین پایین‌تر پاسخ ایمنی مناسب‌تری ایجاد می‌شود. افرادی که در این سن واکسیناسیون را انجام نداده‌اند نیز تا ۲۶ سالگی می‌توانند واکسن دریافت کنند و در برخی مطالعات، سنین بالاتر نیز بررسی شده است؛ هرچند اثربخشی واکسن با افزایش سن و پس از مواجهه با ویروس کاهش پیدا می‌کند.»

مثبت‌شدن تست «اچ. پی. وی» به معنای ابتلا به سرطان نیست

این متخصص سرطان‌های زنان با اشاره به تفاوت میان سویه‌های کم‌خطر و پرخطر «اچ. پی. وی» گفت: «سویه‌های کم‌خطر عمدتاً با زگیل تناسلی ارتباط دارند و هدف اصلی برنامه غربالگری، شناسایی انواع پرخطری است که می‌توانند موجب تغییرات سلولی و ضایعات پیش‌سرطانی شوند.»

او تأکید کرد: «مثبت‌شدن تست «اچ. پی. وی» به معنای ابتلا به سرطان نیست. ممکن است از زمان ابتلا تا ایجاد ضایعات پیش‌سرطانی و در نهایت سرطان، پنج تا ۱۰ سال یا حتی بیشتر زمان سپری شود. بنابراین اگر زنان در زمان مناسب غربالگری شوند، فرصت کافی برای شناسایی و درمان ضایعات پیش‌سرطانی وجود دارد.»

شیرعلی ادامه داد: «در گروه‌های سنی پایین‌تر، به‌ویژه ۲۱ تا ۲۵ سال، بسیاری از عفونت‌های «اچ. پی. وی» گذرا هستند و به همین دلیل در این سنین رویکرد غربالگری متفاوت است. از ۲۵ سالگی به بعد می‌توان برای افزایش حساسیت غربالگری، تست «اچ. پی. وی» را در کنار پاپ‌اسمیر مورد استفاده قرار داد.»

او درباره هزینه انجام تست‌های غربالگری گفت: «افزایش هزینه خدمات پزشکی و نبود پوشش بیمه‌ای مناسب می‌تواند دسترسی افراد به غربالگری را محدود کند. با این حال، تلاش شده است با کمک برخی بنیادها، آزمایش‌ها با حداقل هزینه برای بیماران انجام شود، اما همین هزینه نیز ممکن است برای بخشی از جامعه قابل پرداخت نباشد.»

این فوق‌تخصص آنکولوژی زنان افزود: «خدمات مربوط به غربالگری «اچ. پی. وی» و پاپ‌اسمیر تحت پوشش بیمه پایه قرار ندارند و در صورت داشتن بیمه تکمیلی، ممکن است بخشی از هزینه‌ها پوشش داده شود.»

شیرعلی با اشاره به اهمیت پیگیری نتایج غربالگری گفت: «اگر نتیجه پاپ‌اسمیر یا «اچ. پی. وی» غیرطبیعی باشد، بیمار وارد مرحله بررسی‌های تکمیلی می‌شود و در صورت نیاز، کولپوسکوپی و نمونه‌برداری انجام می‌شود. هدف این است که ضایعات پیش‌سرطانی پیش از تبدیل‌شدن به سرطان شناسایی و درمان شوند. مراجعه دیرهنگام می‌تواند مسیر درمان را تغییر دهد. برای مثال، بیماری که ماه‌ها پس از رابطه جنسی دچار خونریزی می‌شود و مراجعه نمی‌کند، ممکن است هنگام مراجعه با بیماری پیشرفته‌تری مواجه شود؛ در حالی که مراجعه زودتر می‌توانست امکان درمان در مراحل اولیه و حتی حفظ باروری را افزایش دهد.»

ریشه‌کنی سرطان دهانه رحم؛ هدفی سه‌مرحله‌ای

شیرعلی درباره هدف جهانی برای حذف سرطان دهانه رحم گفت: «ریشه‌کنی به معنای رسیدن موارد بیماری به صفر نیست، بلکه در تعریف سازمان جهانی بهداشت، زمانی است که میزان بروز سرطان دهانه رحم به کمتر از چهار مورد در هر ۱۰۰ هزار زن برسد.»

به گفته او، رسیدن به این هدف نیازمند حرکت هم‌زمان در سه مسیر است: «پوشش گسترده واکسیناسیون، افزایش پوشش غربالگری و فراهم‌کردن دسترسی مناسب به درمان برای افرادی که به بیماری مبتلا می‌شوند.»

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران یادآور شد: «هدف غربالگری صرفاً پیدا کردن سرطان نیست؛ بلکه باید ضایعات پیش‌سرطانی را در زمانی شناسایی کرد که امکان درمان آن‌ها وجود دارد تا بیماری به سرطان پیشرفته تبدیل نشود و در عین حال، شانس حفظ باروری زنان نیز افزایش پیدا کند.»

یک سرطان قابل پیشگیری

«مژگان کریمی‌زارچی»، فوق‌تخصص آنکولوژی زنان، با اشاره به شیوع ۸ تا ۱۵ درصدی «اچ. پی. وی» در ایران گفت: «این میزان تفاوت چشمگیری با آمار جهانی ندارد، اما با توجه به اینکه ممکن است ۱۰ تا ۱۵ سال از آلودگی تا بروز سرطان فاصله باشد، مهم‌ترین اقدام، تمرکز بر پیشگیری و تشخیص زودهنگام است.»

استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی ایران افزود: ««اچ. پی. وی» در بسیاری از موارد بدون علامت است و نباید منتظر بروز نشانه‌های بیماری ماند. زنان پس از شروع رابطه جنسی باید به‌طور منظم برای معاینه دهانه رحم مراجعه کنند و بر اساس سن و دستورالعمل‌های کشوری، آزمایش‌های پاپ‌اسمیر و «اچ. پی. وی» را انجام دهند.»

کریمی‌زارچی سرطان دهانه رحم را از سرطان‌های قابل پیشگیری دانست و گفت: «واکسیناسیون به‌عنوان پیشگیری اولیه و غربالگری و تشخیص ضایعات پیش‌سرطانی به‌عنوان پیشگیری ثانویه می‌توانند از بروز یا پیشرفت بیماری جلوگیری کنند. درمان ضایعات پیش‌سرطانی نیز معمولاً با روش‌هایی مانند جراحی‌های محدود یا لیزر امکان‌پذیر است و هزینه آن به‌مراتب کمتر از درمان سرطان پیشرفته خواهد بود.»

این متخصص سرطان‌های زنان درباره ظرفیت درمانی ایران نیز اظهار کرد: «کشور از متخصصان باتجربه، امکانات مناسب رادیوتراپی و روش‌های درمانی مختلف، از جمله شیمی‌درمانی، برخوردار است و در درمان سرطان‌های مرتبط با «اچ. پی. وی» ظرفیت مناسبی دارد. با این حال، هزینه درمان سرطان بسیار بیشتر از هزینه پیشگیری است و در شرایط اقتصادی دشوار نیز سرمایه‌گذاری بر واکسیناسیون، غربالگری و درمان مراحل پیش‌سرطانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.»

این استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران، با تأکید بر اینکه «اچ. پی. وی» فقط زنان را تهدید نمی‌کند، گفت: «سویه‌های پرخطر، به‌ویژه «اچ. پی. وی» ۱۶ و ۱۸، می‌توانند در مردان نیز موجب برخی سرطان‌ها شوند. سرطان‌های حلق و حنجره و سرطان مقعد از جمله بیماری‌های مرتبط با «اچ. پی. وی» هستند و توجه به واکسیناسیون مردان نیز ضروری است. ضمن اینکه برخی گروه‌ها، از جمله افراد دارای ضعف سیستم ایمنی و مردان مبتلا به HIV، در معرض خطر بیشتری برای سرطان مقعد مرتبط با «اچ. پی. وی» قرار دارند.»

کریمی‌زارچی درباره تأثیر شرایط اقتصادی بر مراجعات پزشکی نیز گفت: «اگرچه برای میزان کاهش مراجعات آمار دقیقی در دست نیست، اما مشکلات اقتصادی می‌تواند موجب به‌تعویق‌افتادن اقدامات پیشگیرانه و درمانی شود.»

او در ادامه، برای افرادی که توان پرداخت هزینه تست «اچ. پی. وی» را ندارند، بر انجام حداقل معاینه منظم تأکید کرد و گفت: «معاینه دهانه رحم توسط متخصص باتجربه می‌تواند برخی تغییرات مشکوک را شناسایی کند. همچنین روش‌هایی مانند VIA، یعنی مشاهده دهانه رحم پس از استفاده از محلول اسید استیک، در برخی کشورها برای غربالگری اولیه مورد استفاده قرار می‌گیرد.»

این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به امکان نمونه‌گیری خودکار برای تست «اچ. پی. وی» در برخی کشورها گفت: «افرادی که امکان مراجعه یا پرداخت هزینه‌های بالاتر را ندارند، می‌توانند از روش‌های ساده‌تر نمونه‌گیری استفاده کنند و در صورت مثبت‌شدن سویه‌های پرخطر مانند «اچ. پی. وی» ۱۶ و ۱۸، برای بررسی‌های تخصصی مراجعه کنند.»

کریمی‌زارچی تأکید کرد: «حتی در صورت محدودیت‌های اقتصادی، نباید پیشگیری کنار گذاشته شود؛ زیرا تشخیص زودهنگام و درمان ضایعات پیش‌سرطانی می‌تواند مانع رسیدن بیماری به مرحله سرطان شود.»