در شرایط استاندارد، فاصله میان «کشف» و «حفاظت» در کاوش‌های باستان‌شناسی نباید حتی به‌اندازه یک بارندگی باشد؛ زیرا آثار خشتی پس از خروج از خاک وارد مرحله‌ای از ناپایداری می‌شوند که کوچک‌ترین نفوذ رطوبت می‌تواند ساختارشان را سست و روند مرمت را ناممکن کند. 

از سوی دیگر، اهمیت داده‌های محوطه تاریخی کمرزرین، که بخشی از تاریخ معماری و تحولات زیستی ادوار اسلامی اصفهان را روایت می‌کند، چنان است که ازدست‌رفتن حتی یک دیوار خشتی یا اندود چندلایه می‌تواند بخشی از روایت تاریخی شهر را برای همیشه خاموش کند. در چنین وضعیتی، هر روز تأخیر در اجرای سقف موقت به‌معنای افزایش احتمال تخریب و هم‌زمان افزایش هزینه‌های جبران‌پذیر و حتی غیرقابل‌جبران است.

تأخیر در نصب سقف موقت در کمرزرین، تهدیدی جدی برای تاریخ اصفهان

«علی شجاعی اصفهانی»، باستان‌شناس و سرپرست گروه کاوش کمرزرین، در گفت‌وگو با «پیام ما» با تشریح وضعیت محوطه، ضرورت اجرای فوری پوشش موقت و آغاز عملیات مرمتی را برای صیانت از یافته‌های حساس این فصل از کاوش‌ها یادآور شد. 

او با اشاره به ماهیت کاوش‌های باستان‌شناسی گفت: «روال کاوش ایجاب می‌کند آثار معماری و یافته‌هایی که پس از سده‌ها از دل خاک بیرون آورده می‌شود، بلافاصله توسط متخصصان مرمت به‌شکل موقت و یا دائم پایدار شوند. اشیا و سازه‌ها زمانی که در دل خاک‌اند، در یک تعادل طبیعی قرار دارند، اما خروج از بستر اصلی، آنها را در معرض تهدیداتی چون تابش آفتاب، اختلاف دما، باد و به‌ویژه بارندگی قرار می‌دهد که می‌تواند تخریب‌های جدی رقم بزند.»

سرپرست گروه کاوش کمرزرین با اشاره به ماهیت یافته‌های معماری این فصل گفت: «در فاز دوم، دیوارهای خشتی، سازه‌های آجری و اندودهای لایه‌لایه شواهد معماری را تشکیل می‌دهند. نفوذ آب به خشت، آجر و لایه‌های اندود، سبب سستی، ریزش و تخریب تدریجی این اجزا می‌شود و به‌دلیل گذشت صدها سال از عمر بناها، مقاومت آنها در برابر رطوبت و تغییراقلیم کاهش پیدا کرده است.»

شجاعی اصفهانی تأکید کرد: «با توجه به تجربه فاز نخست کمرزرین، پوشش موقت آن اجرا شده و می‌توان در زمان کوتاهی سقف موقت این بخش را اجرا کرد. به‌این‌ترتیب مؤثرترین راه‌حل برای حفاظت، فراهم‌کردن امکان مرمت تخصصی است. طرح سقف موقت محوطه روبه‌روی مسجد کمرزرین تهیه و به شهرداری ارسال شده است و براساس خبرهای دریافتی، تدارک اجرای این پوشش در دستورکار قرار دارد تا یافته‌های ارزشمند این بخش هرچه زودتر از آسیب بارش‌ها مصون بماند.»

شجاعی اصفهانی درباره دوره تاریخی یافته‌های فاز دوم گفت: «براساس شواهد مقدماتی، حدس ما این است که آثار معماری این فصل مربوط به دوره ایلخانی و پس از آن باشد و تکمیل مطالعات احتمالاً اطلاعات دقیق‌تری ارائه خواهد کرد.» او درباره اقدامات اضطراری گفت: «از ابتدای فصل کاوش برنامه‌ریزی برای اجرای سقف موقت انجام شده، اما روند طولانی اداری، سرعت عملیات را کاهش داده است. البته درصورت احساس خطر، بخش‌هایی از سازه‌ها می‌تواند به‌صورت مقطعی پوشیده شود و تا زمان اجرای سقف موقت به‌طور ایمن سپری شود.»

سرپرست گروه کاوش کمرزرین درباره فعالیت‌های مرمتی گفت: «هنوز تیم مرمت در فاز دوم وارد عملیات نشده و مقرر شده است پس از آماده‌سازی طرح مرمت، با همکاری اداره‌کل میراث‌فرهنگی و شهرداری، فرایند پایدارسازی آغاز شود.» به‌گفته او ایده نهایی، ایجاد سقف دائم و سپس شکل‌گیری یک سایت‌موزه در کنار مسجدجامع است که با هدایت آب‌های سطحی توسط کانال‌های پیش‌بینی‌شده، مانع از تخریب‌های احتمالی خواهد شد.»

او درباره یافته‌های این محدوده گفت: «مجموعه‌ای از داده‌های ارزشمند شامل مسکوکات دوره اسلامی، تنوع قابل‌توجه سفال‌ها، بقایای معماری و شواهد فعالیت‌های تولیدی به‌ دست آمده است که پس از تکمیل بررسی‌ها به‌تدریج منتشر خواهد شد.»

چالش اعتبار و زمان آغاز فصل بعدی کاوش

شجاعی اصفهانی می‌گوید زمان آغاز مرحله بعدی کاوش به‌دلیل چالش تأمین اعتبار هنوز مشخص نیست: «کاوش، مرمت، تبدیل محوطه به یک سایت‌موزه و نگهداری بلندمدت آثار، همگی هزینه‌بر است و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و همکاری مدیریت شهری و دستگاه‌های متولی است. از طرف دانشگاه هنر اصفهان مکاتبه‌ای با استانداری اصفهان صورت گرفته و راه‌حل‌هایی برای حل مشکلات پیشنهاد شده است.» 

او از متولیان خواست برای تسریع در روند تأمین اعتبار، اجرای پوشش موقت و آغاز عملیات مرمت همکاری لازم را داشته باشند تا داده‌های این محوطه مهم بدون کمترین آسیب در اختیار پژوهشگران و شهروندان قرار گیرد.

هر بارندگی یک تهدید جدی برای کمرزرین

«بهنام پدرام»، دکترای مرمت و باززنده‌سازی میراث معماری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر اصفهان، در گفت‌وگو با «پیام ما» با هشدار نسبت به خطر تخریب لایه‌های کاوشی فاز دوم محوطه تاریخی کمرزرین، بر ضرورت اجرای پوشش حفاظتی و حضور مستمر متخصصان حفاظت هم‌زمان با ادامه فصل‌های کاوش تأکید کرد. او معتقد است مجموعه مکشوفه، به‌دلیل ماهیت خشتی و حساسیت بالای مصالح تاریخی، در برابر نخستین بارندگی‌ها به‌شدت آسیب‌پذیر است و هرگونه تأخیر در مسقف‌سازی می‌تواند به ازبین‌رفتن اطلاعات باستان‌شناسی منجر شود.

پدرام با اشاره به اینکه آثار خشتی و اندودهای چندلایه محوطه به‌محض خروج از دل خاک وارد چرخه فرسایش می‌شوند، گفت: «زمانی که لایه‌های تاریخی از زیر خاک بیرون می‌آیند، تعادل چندصدساله آنها با محیط پیشین به هم می‌خورد و سازه‌ها در معرض تنش، تبخیر سریع، تغییرات دمایی و بادهای منطقه قرار می‌گیرند.» به‌گفته او، هر نوع بارندگی، حتی بارش خفیف، قادر است خشت‌های سست، اندودهای گلی و احتمالی سطحی را نرم و شسته و بخش‌هایی از شواهد معماری را به‌طور کامل حذف کند.

به‌گفته او، نبود پوشش موقت باعث نفوذ آب باران در درزهای دیواره‌ها و لایه‌های سست می‌شود؛ نفوذی که می‌تواند ساختار لایه‌نگاری و فازهای تاریخی محوطه را مخدوش و داده‌های علمی کاوش را به‌تدریج به ورطه نابودی بکشاند: «اگر تا امروز آسیبی بروز نکرده، تنها به‌دلیل نبود بارش‌ها بوده و این موضوع، برخلاف ظاهر، یک خوش‌شانسی موقت و زودگذر است.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر اصفهان با بیان اینکه در استانداردهای مرمت و کاوش، حفاظت مقدماتی باید هم‌زمان با آغاز حفاری انجام شود، گفت: «از لحظه‌ای که کاوش شروع و اولین اجرای سازه‌های تاریخی نمایان می‌شود، ضرورت ایجاد سقف حفاظتی آغاز می‌شود. این پوشش تنها یک اقدام توصیه‌ای نیست، بلکه ضرورت قطعی برای جلوگیری از تخریب اجزای معماری است.»

او معتقد است: «اگر حتی یک بارندگی در وضعیت فعلی رخ دهد، آسیب‌های ناشی از نفوذ رطوبت و شستگی مصالح جبران‌پذیر نخواهد بود. علاوه‌بر سازه حفاظتی، حضور متخصص حفاظت در کنار باستان‌شناس برای پایش دائمی و اجرای عملیات استحکام‌بخشی مقدماتی ضروری است.»

هشدار درباره پیامدهای توقف بین دو فصل کاوش

پدرام فاصله افتادن میان دو فصل کاوش را تهدیدی جدی دانست و هشدار داد: «هر دوره توقف طولانی‌مدت، خطر هجوم قاچاقچیان و غارت محوطه را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، رهاشدن محوطه در بافت شهری، آن را در معرض ورود افراد، استفاده‌های نادرست و حتی ایجاد فضاهای بزه‌خیز قرار می‌دهد. نبود اطلاع‌رسانی نیز مشکلی جدی است. نصب چند بنر ساده با توضیح ارزش‌های محوطه و قدردانی از صبر مردم محله می‌تواند نگرانی‌ها را کاهش و مشارکت عمومی را افزایش دهد.»

او معتقد است: «در شرایط فعلی، حتی یک پوشش فلزی یا پلیمری ساده با شیب مناسب و زهکشی استاندارد می‌تواند از بخش بزرگی از آسیب‌ها جلوگیری کند.» پدرام استفاده از پلاستیک را به‌دلیل دوام پایین و ناتوانی در مقاومت در برابر باد و بارش غیرقابل‌قبول دانست.

او با اشاره به تجربه تلخ سایت کوه «خواجه» در سیستان‌وبلوچستان که به‌دلیل نبود پوشش مناسب در دهه‌های گذشته بخش‌هایی از سازه‌ها و نگاره‌های ارزشمند خود را از دست داد، تأکید کرد: «کمرزرین نیز در معرض چنین خطری است و تأخیر بیشتر می‌تواند به‌معنای تکرار یک تجربه تاریخی ناگوار باشد.» به‌باور او، حفاظت از کمرزرین تنها یک اقدام تخصصی نیست، بلکه مسئولیتی فرهنگی و تاریخی در قبال شهر اصفهان است.

فاز دوم کمرزرین در ثانیه‌های حساس

اکنون که بارندگی‌های پاییزی هر لحظه ممکن است آغاز شود، فاز دوم کمرزرین در حساس‌ترین وضعیت حفاظتی خود قرار دارد. لایه‌های تاریخی، به‌ویژه بقایای ایلخانی، بدون پوشش موقت در برابر نخستین بارش به‌شدت آسیب‌پذیرند و حتی یک رطوبت سطحی می‌تواند بخش‌هایی از داده‌های باستان‌شناسی را برای همیشه از میان ببرد. فرصت بسیار اندک است و تنها اقدام فوری برای نصب سقف حفاظتی می‌تواند مانع از وقوع تخریبی شود که دیگر قابل‌جبران نخواهد بود.