سخنان اخیر دبیرکل سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) در روز دوشنبه ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ در افتتاح یک‌صد و هشتاد و یکمین نشست شورا، فراتر از یک هشدار سیاسی یا اقتصادی، در واقع هشداری راهبردی درباره آینده امنیت غذایی جهان است. او با صراحت اعلام کرد که «بسته‌شدن تنگه هرمز یک مسئله منطقه‌ای نیست، بلکه یک خطر جهانی برای امنیت غذایی است.» این گزاره نشان می‌دهد که امنیت غذایی در قرن بیست و یکم بیش از هر زمان دیگری به شبکه‌های پیچیده انرژی، تجارت و نهاده‌های کشاورزی وابسته شده است.

تنگه هرمز تنها یک گذرگاه دریایی برای انتقال نفت نیست؛ این آبراه حیاتی، شریان اصلی جابه‌جایی بخش قابل‌توجهی از منابع موردنیاز تولید غذا در جهان محسوب می‌شود. عبور حدود ۳۵ درصد صادرات نفت خام جهان، ۲۰ درصد صادرات گاز طبیعی مایع (LNG)، ۲۰ تا ۳۰ درصد تجارت جهانی کودهای شیمیایی و نزدیک به ۵۰ درصد صادرات گوگرد از این مسیر، اهمیت بی‌بدیل آن را برای بخش کشاورزی آشکار می‌سازد. از منظر فنی، سه حلقه اصلی زنجیره تولید غذا تحت‌تأثیر اختلال احتمالی در تنگه هرمز قرار خواهند گرفت:

نخست؛ افزایش هزینه انرژی در کشاورزی. نفت و گاز نقش مستقیمی در تولید، فراوری، حمل‌ونقل و نگهداری محصولات کشاورزی دارند. افزایش قیمت انرژی به‌سرعت هزینه تولید غذا را در سراسر جهان افزایش می‌دهد و فشار مضاعفی بر مصرف‌کنندگان، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، وارد می‌کند.

دوم؛ بحران در بازار کودهای شیمیایی. بخش عمده‌ای از کودهای نیتروژنی، فسفاته و گوگردی به انرژی و تجارت بین‌المللی وابسته هستند. هرگونه اختلال در تأمین این نهاده‌ها می‌تواند موجب کاهش مصرف کود، افت عملکرد محصولات زراعی و در نهایت کاهش تولید غذا شود. به همین دلیل مدیرکل فائو بر ضرورت استفاده کارآمد و بهینه از کودها تأکید کرده است.

سوم؛ افزایش آسیب‌پذیری کشورهای واردکننده غذا. بسیاری از کشورهای جهان، به‌ویژه در خاورمیانه، آفریقا و بخش‌هایی از آسیا، وابستگی بالایی به واردات غلات، نهاده‌های دامی و کود دارند. اختلال در تجارت جهانی می‌تواند موجب افزایش قیمت مواد غذایی، تشدید ناامنی غذایی و حتی بروز ناآرامی‌های اجتماعی شود.

برای ایران نیز این هشدار دارای پیام‌های مهمی است. شرایط کنونی ضرورت حرکت به سمت کشاورزی تاب‌آور و پایدار، افزایش بهره‌وری نهاده‌ها، توسعه کشاورزی بوم‌سازگان‌نگر حفاظتی، مدیریت بهینه مصرف کود و آب، جلوگیری از فرسایش خاک، حفظ حاصلخیزی خاک و کاهش وابستگی به نهاده‌های وارداتی را بیش‌ازپیش نمایان می‌کند. در چنین شرایطی، فناوری‌های کم‌هزینه و پایدار مانند کشاورزی حفاظتی، کشت مستقیم یا بی‌خاک‌ورزی، حفظ و استفاده از بقایای گیاهی، تنوع‌بخشی به الگوی کشت و توسعه گیاهان کم‌توقع می‌توانند نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری بخش کشاورزی ایفا کنند.

پیام اصلی سخنان مدیرکل فائو آن است که امنیت غذایی درهم‌تنیدگی عمیقی با امنیت انرژی، تجارت جهانی، تغییر اقلیم و ثبات ژئوپلیتیکی دارد. جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به این واقعیت نیاز دارد که حفاظت از مسیرهای حیاتی تجارت و هم‌زمان افزایش تاب‌آوری نظام‌های کشاورزی و غذایی، دو روی یک سکه هستند.

این هشدار در واقع یادآور این حقیقت است که هرگونه اختلال در شریان‌های حیاتی اقتصاد جهانی، پیش از آنکه در بازارهای انرژی نمایان شود، خود را بر سفره مردم و امنیت غذایی جوامع نشان خواهد داد.