شاید نخستین روایت جالب از تصویر بوعلی‌سینا را باید در «چهارمقاله» نظامی عروضی جست‌وجو کرد؛ روایتی که در آن، تصویر یک حکیم، نه برای بزرگداشت او، که برای یافتن چهره‌اش طراحی می‌شود.

نظامی عروضی در حکایت جست‌وجوی ابن‌سینا از سوی «سلطان محمود غزنوی»، از نقاشی به نام «ابونصر عراق» یاد می‌کند که مأمور شد صورت ابوعلی را بر کاغذ بکشد. سپس از روی آن تصویر، چهل نسخه تهیه کردند و به اطراف فرستادند تا شاید از این طریق بتوانند ابن‌سینا را بیابند و او را به خدمت سلطان درآورند. اگر این روایت را مبنا قرار دهیم، ابونصر عراق نامی است که در یکی از کهن‌ترین گزارش‌های موجود، با تصویرگری چهره ابن‌سینا پیوند خورده است.

از سرنوشت آن چهل تصویر چیزی نمی‌دانیم؛ اما در سریال «بوعلی‌سینا» در دهه شصت نیز این تصویرگری یادآوری شده است. ایده «تصویرکردن چهره بوعلی» گویی در حافظه فرهنگی ایرانیان باقی ماند؛ حتی اگر خود آن تصاویر از میان رفته باشند.

در نسخه‌های کهن کتابخانه‌ها و کلیساهای اروپا، نسخه‌های قدیمی آثار پزشکی و فلسفی و نیز ترجمه‌های لاتین آثار ابن‌سینا، تصاویر متعددی از او دیده می‌شود؛ چهره‌هایی که با یکدیگر تفاوت دارند و تا آنجا که می‌دانیم، هیچ‌یک را نمی‌توان به‌عنوان تصویری مستند از چهره واقعی ابن‌سینا پذیرفت. بیشتر این تصاویر حاصل تصور و تخیل تصویرگران دوره‌های مختلف بوده‌اند.

اما در ایران معاصر، جست‌وجوی چهره بوعلی مسیر دیگری پیدا کرد. استاد زنده‌یاد «ابوالحسن صدیقی»، از مهم‌ترین چهره‌های هنر مجسمه‌سازی و طراحی ایران، به سفارش «انجمن آثار ملی» و با اتکا به مطالعات تاریخی، در اردیبهشت ۱۳۲۴ شمسی تصویری تمام‌رخ از ابن‌سینا ترسیم کرد. چند سال بعد، در دی‌ماه ۱۳۲۸، براساس همان مطالعات و طرح نخست، تصویری نیم‌رخ از بوعلی نیز طراحی شد.

سال بعد، این چهره از کاغذ و بوم به قالی راه پیدا کرد؛ جایی که تصویر دیگر با خط و سایه ساخته نمی‌شد، بلکه با گره، تار و پود و رنگ شکل می‌گرفت. زنده‌یاد استاد «امیرحسین افسری»، طراح قالی و صورت‌باف نام‌آشنای کاشانی، تصویر نیم‌رخ بوعلی را بر قالی بافت. شاید این اثر الگویی برای دیگر هنرمندان قالیباف در مناطق مختلف ایران شد و بازبافی آن تا امروز به‌کرات صورت گرفته است.

در مهرماه سال ۱۳۴۲ قالیچه‌ای تصویری از سوی استاد افسری به «جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران» هدیه شد. تصویر تاریخی مراسم اهدای قالیچه‌ای دیگر در مسکو، به همراه گواهی اهدا در همان سال، اهمیت این اثر را دوچندان می‌کند. بدین‌ترتیب، تصویری که روزگاری بر کاغذ ترسیم شده بود، این‌بار در قالب یک اثر هنری ایرانی رهسپار آن‌سوی مرزهای کشور شد.

اما داستان قالی‌های تصویری بوعلی به همین‌جا ختم نمی‌شود. در «آرامگاه ابن‌سینا» در همدان نیز قالی تصویری دیگری از آثار مرحوم افسری نگهداری می‌شود؛ اثری بزرگ‌تر و تمام‌قد که بوعلی را در هیئتی حکیمانه و در میان نشانه‌هایی از دانش، کتاب و معماری آرامگاهش به تصویر کشیده است.

درباره این اثر، براساس روایتی که از راهنمای موزه نقل شده و عکس‌های تاریخی موجود، قالی به سفارش فرح دیبا در نیاسر کاشان بافته و در سال ۱۳۴۴ به آرامگاه اهدا شده است. البته بهتر است این اطلاعات را در حد یک روایت شفاهی موزه‌ای نقل کرد.

بااین‌حال، در اسناد انجمن آثار ملی، در فهرست هدایای رسیده به آرامگاه ابن‌سینا، به «قالیچه بسیار نفیس کاشان، مصور به تصویر شیخ‌الرئیس» اشاره شده است؛ اثری که گفته شده به مناسبت جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی در سال ۱۳۵۰، از سوی فرح دیبا به موزه اهدا شده است.

در این میان، نکته مهم فقط خود قالی‌ها نیستند؛ بلکه مسیری است که تصویر بوعلی طی کرده است. این آثار سندی از روزگاری‌اند که قالی ایرانی از کف خانه‌ها و تالارها فراتر رفت و به رسانه‌ای برای روایت چهره‌ها، شخصیت‌ها و مفاخر ایران تبدیل شد.

در روایت نظامی عروضی، تصویر بوعلی وسیله‌ای بود برای جست‌وجوی مردی که از دست سلطان می‌گریخت. اما در روزگار ما، تصویر او خود به وسیله‌ای برای جست‌وجوی بخشی از هویت فرهنگی‌مان تبدیل شده است؛ هویتی که گاه در کتاب، گاه در نقاشی و گاه در تار و پود قالی به حیات خود ادامه داده است.
ابونصر عراق چهره بوعلی را بر کاغذ نشاند؛ صدیقی سیمای او را در هنر معاصر ایران ماندگار کرد و امیرحسین افسری آن چهره را به زبان قالی ترجمه کرد. چهره حکیمی که هزار سال پیش در جهان پزشکی و فلسفه درخشید، امروز در تار و پود هنر ایرانی همچنان زنده است.
* «سرای بوعلی» نام یکی از سراهای قدیمی فروش قالی و تابلوفرش در بازار تهران است.