| پیام ما | بحران آب، ناترازی انرژی، فرسودگی زیرساخت‌ها و تورم مزمن؛ هر یک از این چالش‌ها به‌تنهایی می‌توانند ظرفیت رشد و ثبات اقتصادی یک کشور را تضعیف کنند. اما زمانی که این بحران‌ها هم‌زمان بروز می‌کنند، پرسش مهم این است که اقتصاد تا چه اندازه توان مقابله با شوک‌ها و بازگشت به مسیر عادی را دارد. یکی از ابزارهای سنجش این توان، شاخص «تاب‌آوری اقتصادی» است؛ شاخصی که در ارزیابی سال ۲۰۲۶ تصویری نگران‌کننده از وضعیت ایران ارائه می‌دهد.

بر اساس اینفوگرافیک شاخص تاب‌آوری اقتصادی ۲۰۲۶ که از سوی معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران منتشر شده است، ایران در میان ۱۳۰ کشور موردبررسی رتبه ۱۲۵ را به دست آورده و در میان کشورهای انتهایی این رتبه‌بندی قرار گرفته است.

این شاخص میزان آمادگی اقتصادها برای مواجهه با بحران‌ها و شوک‌های مختلف از جمله تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع، بی‌ثباتی‌های سیاسی و نوسانات اقتصادی را ارزیابی می‌کند. در محاسبه آن، ۱۸ مؤلفه مورد سنجش قرار می‌گیرد؛ مؤلفه‌هایی که از کنترل فساد، آموزش، تورم و بهره‌وری تا تنش آبی، شدت مصرف انرژی، انتشار گازهای گلخانه‌ای و ریسک‌های اقلیمی را در بر می‌گیرند.

داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد عملکرد ایران در حوزه عوامل کلان اقتصادی و حکمرانی به‌مراتب ضعیف‌تر از بخش عوامل فیزیکی و مخاطرات طبیعی است. ایران در بخش عوامل کلان اقتصادی و حکمرانی رتبه ۱۲۷ جهان را کسب کرده، درحالی‌که رتبه آن در بخش عوامل فیزیکی و مخاطرات طبیعی ۱۰۰ بوده است. این تفاوت بیانگر آن است که چالش‌های اقتصادی و نهادی نقش مهمی در کاهش تاب‌آوری کشور ایفا می‌کنند.

بااین‌حال، در شرایطی که بحران آب و ناترازی انرژی به دو چالش مهم توسعه در ایران تبدیل شده‌اند، تفکیک کامل مسائل اقتصادی از مسائل محیط‌زیستی دشوار است. کاهش منابع آب زیرزمینی، افت بارندگی، افزایش مصرف انرژی و تشدید پیامدهای تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر فشارهای مضاعفی بر اقتصاد کشور وارد کرده‌اند؛ موضوعی که اهمیت مؤلفه‌هایی مانند تنش آبی و شدت مصرف انرژی را در ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی دوچندان می‌کند.
مقایسه جایگاه ایران با برخی کشورهای منطقه نیز ابعاد این فاصله را آشکار می‌سازد. درحالی‌که ایران در رتبه ۱۲۵ قرار گرفته، قطر رتبه ۳۸، امارات متحده عربی رتبه ۴۳، عربستان سعودی رتبه ۴۸ و ترکیه رتبه ۵۵ را به دست آورده‌اند. این اختلاف را می‌توان نشانه تفاوت در کیفیت حکمرانی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، مدیریت منابع و آمادگی اقتصادها برای مواجهه با بحران‌ها دانست.

یافته‌های این اینفوگرافیک نشان می‌دهد که ارتقای تاب‌آوری اقتصادی تنها به مدیریت متغیرهای اقتصادی محدود نمی‌شود و با نحوه مدیریت منابع طبیعی و چالش‌های محیط‌زیستی نیز پیوند خورده است. از این منظر، رتبه ۱۲۵ ایران در شاخص تاب‌آوری اقتصادی را می‌توان هشداری درباره ضرورت تقویت ظرفیت کشور برای مواجهه با بحران‌های پیچیده و درهم‌تنیده سال‌های آینده دانست؛ بحران‌هایی که مرز میان اقتصاد و محیط‌زیست را بیش از گذشته کم‌رنگ کرده‌اند.