رویارویی سامورایی‌ها با شکسپیر

«تا قبل از دوران اصلاحات میجی و در دوران «ادو»، ژاپن به‌مدت تقریباً سه قرن (۱۶۰۳-۱۸۶۸) ارتباط خود با دنیای خارج را به‌شدت محدود کرده بود. این محدودیت به‌دلیل وحدت سیاسی و نظم داخلی، جلوگیری از نفوذ استعماری، کنترل جریان اطلاعات و کالا و حفظ نظام طبقاتی فئودالی به‌وجود آمد. این سیاست برای ژاپن ثبات سیاسی و اقتصادی ۲۵۰ساله به‌همراه داشت که منجر به شکوفایی فرهنگ بومی و ایجاد هویت فرهنگی مستقل برای ژاپنی‌ها شد. همچنین، طبقه بازرگان که نسبت به دیگر طبقات وقت آزاد و ثروت بیشتری داشت، ثروتش را در راه هنر صرف کرد و همین منجر به شکوفایی هنر عامه‌پسند شد. در این دوره حتی خاندان‌هایی به‌وجود می‌آید که به هنر نمایش می‌پرداختند.» اینها سخنان «آیت حسینی»، مدیر گروه زبان‌ها و ادبیات آسیای شرقی دانشگاه تهران، در آغاز برنامه بود.

به‌گفته او، در همین دوران بود که تئاتر «کابوکی» به‌عنوان پاسخی به تئاترهایی نظیر تئاتر نو که برای طبقه اشراف بود، برای سرگرمی مردم عادی به‌وجود آمد: «این تئاتر بیشتر براساس افسانه‌ها، تاریخ و قصه‌های عامیانه و پر از عناصر خیالی، فراطبیعی، اغراق‌شده و دراماتیک بود. باوجود اینکه مبدع این تئاتر زنی مذهبی بود، اما زنان برای پرهیز از فساد و شهوتی که به‌وجود می‌آوردند، از این نمایش حذف شدند و مردان به‌جای آنان بازی می‌کردند.»

اما هیچ کشوری نمی‌تواند تا ابد درهای جهان را به روی خود ببندد و ژاپن هم از این موضوع مستثنا نبود. حسینی درباره نحوه جبران این عقب‌ماندگی‌ها در ژاپن گفت: «امپراطور دستور به اصلاحات پرشتاب داد. در طی این اصلاحات ارتش مدرن جای سامورایی‌ها را گرفتند، قانون اساسی نوشته شد، مجلس و شورا به‌وجود آمد، نظام طبقاتی لغو و نظام آموزشی نو شد. در راستای این تغییرات، دانشجویان ژاپنی به کشورهای اروپایی اعزام شدند و همین مقدمه‌‌ای شد برای آشنایی ژاپنی‌ها با ادبیات، فلسفه و هنر غرب. پس از این آشنایی نهضت ترجمه آغاز شد؛ نهضتی که آثار نویسندگان و فیلسوفان غربی را به زبان ژاپنی ترجمه کرد و در تمدن غرب را به روی مردم گشود.»

او یادآور شد تغییرات در سیاست و اجتماع اثر خود را بر ادبیات نمایشی و تئاتر گذاشت: «این موج تغییر در تئاتر بیشتر توسط مترجمان وارد هنر نمایشی ژاپن شد؛ مترجمانی که آثار نمایشنامه‌نویسان غربی مثل شکسپیر، چخوف، گورکی، ایبسن و دیگر نویسندگان را ترجمه می‌کردند.» آنان با ترجمه‌ این آثار متوجه تفاوت نمایش‌های افسانه‌وار خود با نمایش‌ غربی‌ها شدند که در آن به زندگی روزمره، تنهایی انسان، مسائل اجتماعی، روانشناختی و سیاسی می‌پرداختند. این مفاهیم به آرامی وارد دنیای ژاپنی‌ شد و به‌تدریج بر فرم و محتوای تئاتر تأثیر گذاشت.

دوران میجی و بیداری صحنه

موج اول مدرنیزاسیون تئاتر ژاپن در اواخر دوران میجی، از دهه ۱۸۸۰آغاز شد. این موج «شین‌پا» نام گرفت و به‌عنوان پلی میان سنت و مدرنیته تئاتر ژاپن شناخته شد. موضوعات این تئاتر اگرچه به زندگی واقعی نزدیکتر شده بود و به عشق، فداکاری، تراژدی‌های خانوادگی و روابط انسانی در زندگی روزمره می‌پرداخت، اما سبک بازیگری آن هنوز به لحن اغراق‌آمیز و خطابی کابوکی بسیار شبیه بود. همچنین، هنوز عناصر «ملودرام مدرن ژاپنی» احساس‌محور و اخلاق را در خود حفظ کرده بود. مخاطبان این تئاتر طبقه متوسط و فرهیختگان شهری بودند.

موج بعدی این مدرنیزاسیون از آغاز دوره تایشو، در دهه ۱۹۱۰میلادی، شکل گرفت و «شین‌گکی» نام داشت. موجی که دوره گذار را پشت‌سر گذاشته و به مدرنیته وارد شده بود. این تئاتر آغاز «درام اجتماعی مدرن» اندیشه‌محور و واقع‌گرا در ژاپن بود. حسینی دراین‌باره گفت: «در این موج، تئاتر ژاپن به تئاتری مدرن، واقع‌گرا، اجتماعی و براساس تحلیل روانشناختی تبدیل شد و عناصر سنتی آن حذف شده بود. در این موج بود که تئاتر ژاپنی به مسائل اجتماعی، نابرابری، مبارزات طبقاتی، آزادی فردی و انتقاد از نظام‌ها بود که با زبانی ساده، طبیعی و روزمره پرداخت.»

به‌گفته او، همچنین با اینکه حضور زنان در تئاتر از موج شین‌پا آغاز شد، اما حضور گسترده و همگانی زنان، آن‌هم در نقش‌های واقعی و اجتماعی و نه صرفاً احساسی، با شین‌گکی بود: «مخاطب هدف این نوع تئاتر نیز بیشتر طبقه روشنفکر، دانشجویان و علاقه‌مندان نقد اجتماعی بود، کسانی که دغدغه‌هایشان فراتر از زندگی روزمره صرف می‌رفت.» 

ژاپن هم اما مانند سایر کشورهایی که مدرنیته غربی به ناگهان وارد آنها می‌شود، دچار بحران هویت شد. از یک طرف کسانی بودند که می‌خواستند ژاپنی‌ها بی‌هیچ قید‌وشرطی و کاملاً غربی شوند و تمام سنت‌های ژاپنی خود را به فراموشی بسپارند.

در کتاب «تولد ژاپن مدرن» نوشته «موریس جانسن» آمده است: «در حیطه‌ ادبیات هم نویسندگانی مثل موری اوگای (دوره اول) و تایاما کاتای علم غربی را تنها راه شناخت حقیقت می‌دانستند و تاریخ، ادبیات و فلسفه ژاپن را خرافات و اموری منسوخ‌شده و مانع پیشرفت می‌دانستند. آنها به جهان‌شمولی تمدن غربی اعتقاد داشتند و باور داشتند «هویت ژاپنی» باید فراموش شود.» 

خبرگزاری ایبنا نیز در گزارش نوشته است، افرادی هم بودند که از جنبه‌های مثبت تمدن غربی استقبال می‌کردند، اما با استفاده از همان امکانات و بدون نفی پیشرفت، پذیرش تمام و کمال تمدن غربی را نقد می‌کردند و به جریان «نقد تمدن» معروف شدند. حسینی گفت: «این منتقدان معتقد بودند مدرنیته نتوانسته است درد بشر را کاهش دهد و با پیشرفت هرچه بیشتر فناوری درد و رنج انسان هم بیشتر شده است. «ناتسومه سوسه‌کی» از این گروه، معتقد بود مدرنیته مانند آسانسور است که انسان را جایی نمی‌برد و فقط منظره را تغییر می‌دهد.»

دلیل دیگر مخالفت، برون‌زا و عاریتی بودن این تمدن بود: «این منتقدان می‌گفتند تمدن غربی طی صدها سال از درون خود غربی‌ها شکل گرفته، پس برای آنان مناسب است، اما نمی‌توان چنین تمدنی را طی چند دهه به کشوری دیگر تحمیل کرد. این منتقدان قائل به حفظ روح ژاپنی بودند و نمی‌خواستند تاریخ و فرهنگ خود را از دست بدهند.»   

این نقد در تئاتر نیز خود را نشان می‌داد. این گروه چه در موج شین‌پا و چه شین‌گکی نقدهای خود را بیان داشتند. در تئاتر «شین‌پا» ازآنجاکه هنوز پایه‌های سنتی حفظ شده بود، بستر راحت‌تری برای منتقدان وجود داشت. آنان در اجراها‌یشان با کمدی و هجو از غرب‌زدگی سطحی انتقاد می‌کردند، قربانیان مدرنیزاسیون سریع را که در گرداب تغییرات اجتماعی گمشده بودند، به‌تصویر می‌کشیدند و تضاد بین کهنه و نو را نشان می‌دادند. نقد در قالب «شین‌گکی» پیچیده‌تر و فلسفی‌تر بود؛ زیرا شین‌گکی خود را وقف واقع‌گرایی غربی کرده بود. کتاب «به‌سوی تئاتر مدرن ژاپن: کیشیدا کونیو» نوشته «جی.ریمر» دراین‌باره نوشته است: «این تئاتر با استفاده از تکنیک‌های روانکاوانه از فردگرایی مدرنیته انتقاد می‌کردند، با ساختارشکنی در روایت و تکنیک بازگشت به گذشته، آشفتگی ذهنی افراد را نشان می‌دادند و بر پیامدهای منفی و پنهان واقعیات اجتماعی تأکید داشتند. درواقع، آنها از شین‌گکی برای نمایش پوچی و آسیب‌های درونی مدرنیته بهره می‌بردند.»

تئاتر معاصر ژاپن از شین‌گکی زاده شد، اما دیگر تقلید کورکورانه از کارگردانان و نمایشنامه‌نویسان غربی نیست. در این تئاتر عناصر کابوکی با تئاتر مدرن درهم‌آمیخته و زبانی نو آفریده است. زبانی که روح ژاپنی خود را حفظ کرده و از مدرنیته‌ غربی بهره‌مند است.

این نبرد بین سنت و مدرنیته هنوز هم برای جوامع درحال‌توسعه جای سؤال است؛ آیا باید کاملاً غربی شویم یا سنت‌های خود را حفظ کنیم؟ اما شاید جواب در جایی بین این دو حد باشد. نبرد تئاتر ژاپن به ما می‌آموزد مدرنیزاسیون واقعی نه در نفی کامل گذشته خود است و نه در پذیرش بی‌چون‌وچرای فرهنگ دیگری است، بلکه در گفت‌وگوی خلاق سنت و مدرنیته است که می‌تواند ما را به سر منزل مقصود برساند.