بیست‌وسومین جشنواره بین‌المللی موسیقی عرفانی قونیه در حالی امسال از ۳۰ شهریور تا ۸ مهر ۱۴۰۵ (از ۲۱ تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶) برگزار می‌شود که روز ۲۸ شهریورماه امسال «پیام ما» از غیبت ایران در این رویداد موسیقی بزرگداشت مولانا خبر داد. در دوره امسال نام کشورهایی از جمله رومانی، هلند، کلمبیا، اسپانیا، روسیه، کوبا، تایوان، تونس و ترکیه در پوستر رسمی جشنواره آمده است، اما نامی از ایران در فهرست کشورهای شرکت‌کننده، آن هم بدون هیچ توضیحی، دیده نمی‌شود.

این در حالی است که موسیقی‌دانان و هنرمندان ایرانی طی سال‌های گذشته در این رویداد حضور مستمر داشته‌اند که از جمله آنها می‌توان به «شهرام ناظری» و «همایون شجریان» اشاره کرد.

پیگیری «پیام ما» از معاون فرهنگی شهرداری قونیه اما نشان می‌دهد که نبود ایران در این دوره، ناشی از حذف نام کشور از برنامه جشنواره نبوده و قرار بوده است یک هنرمند ایرانی در این رویداد حضور داشته باشد.

قونیه چشم‌انتظار وحید تاج بود

«احمد چالیشیر»، معاون فرهنگی شهرداری قونیه، در پاسخ به پرسش «پیام ما» درباره چرایی حذف ایران از این رویداد توضیح می‌دهد: «ایران بدون تردید از نظر فرهنگ و هنر، برای ما کشوری مهم و گنجینه‌ای ارزشمند است. به‌عنوان کسی که ۲۲ سال است این جشنواره را مدیریت می‌کنم، می‌گویم که هر سال حتماً یک مهمان از ایران داشته‌ایم و قرار بود امسال نیز این‌گونه باشد. حضور «وحید تاج» مورد توافق قرار گرفته و هماهنگی‌های لازم انجام شده بود. حتی با وجود ریسک‌های ناشی از شرایط روز، این ریسک‌ها پذیرفته و از او دعوت شد.»

به گفته چالیشیر، اما در لحظات آخر، تاج اعلام کرد که گذرنامه‌اش ضبط شده است: «به همین دلیل از آمدن منصرف شد. از آنجا که کمی هم دیر شده بود، دیگر با هنرمند دیگری تماس گرفته نشد.»

صحبت‌های چالیشیر درباره ضبط گذرنامه وحید تاج به اتفاقی بازمی‌گردد که پس از پایان تور دوماهه کنسرت‌های «هزاردستان» برای بزرگداشت «سعدی» در اروپا رخ داد. تاج پس از بازگشت به ایران و در بدو ورود، با ضبط گذرنامه خود مواجه شد و اواخر تیرماه امسال در صفحه اینستاگرامش این موضوع را اعلام کرد.

چالیشیر دلیل نبود هنرمند ایرانی در جشنواره امسال را تنها همین اتفاق می‌داند و درباره شرایطی که بر تصمیم برگزارکنندگان اثر گذاشته است، می‌گوید: «تردید درباره اینکه آیا حریم هوایی بسته خواهد شد یا نه و مشکلات کلی ناشی از شرایط جنگ، باعث شد امسال وضعیت به این شکل پیش برود.»

بااین‌حال، او غیبت ایران در دوره امسال را به معنای پایان حضور هنرمندان ایرانی در جشنواره قونیه نمی‌داند و درباره آینده این همکاری می‌گوید: «قطعاً ایران همیشه در جشنواره قونیه حضور خواهد داشت و این حضور ادامه پیدا خواهد کرد. هیچ شکی در این موضوع نداشته باشید. تا زمانی که شرایط اجازه دهد، ایران جایگاه ویژه و استثنایی خود را در جشنواره قونیه حفظ خواهد کرد.»

جشنواره موسیقی عرفانی قونیه بخشی از مجموعه برنامه‌هایی است که هر سال در ارتباط با مولانا در این شهر برگزار می‌شود. در طول سال سه رویداد فرهنگی مهم با محوریت مولانا برگزار می‌شود؛ یکی در بهار و همزمان با سالروز ورود مولانا و خاندانش به قونیه است، دیگری در حوالی زادروز مولانا برگزار می‌شود و مهم‌ترین رویداد نیز مراسم «عُرُس» یا سالروز درگذشت مولاناست که در ماه دسامبر برگزار می‌شود. برنامه‌های این دوره طی روزهای برگزاری شامل موسیقی، سماع و خوانش اشعار مولاناست.

بااین‌حال، گسترش نگاه تجاری به سماع باعث شده است برخی گروه‌ها قواعد این آیین را رعایت نکنند. در سنت «مولویه»، زنان و پسران کمتر از ۱۶ سال در سماع شرکت نمی‌کنند، اما برخی گروه‌ها متفاوت از این قواعد عمل می‌کنند.

نگرانی برای گردشگری ترکیه

در ۲۳ سال برگزاری این جشنواره، نام هنرمندان ایرانی با بخش‌هایی از خاطره فرهنگی آن گره خورده است. در بیست‌ودومین دوره این فستیوال در سال ۲۰۲۵، «حسام‌الدین سراج» همراه با گروه «بیدل» در شب پایانی روی صحنه رفت و اجرای او با استقبال تماشاگران روبه‌رو شد. پیش از آن نیز کمانچه‌نوازی «کیهان کلهر» در کنار گروه «غزل» در سال ۲۰۱۶، حضور شهرام ناظری و همایون شجریان، اجراهای «علیرضا قربانی» و برنامه‌های «داوود آزاد»، بخشی از سابقه حضور موسیقی ایران در این رویداد بوده است.

غیبت ایران امسال فقط در فهرست کشورهای پوستر جشنواره دیده نمی‌شود. پیگیری «پیام ما» نشان می‌دهد این غیبت برای بخشی از فعالان گردشگری قونیه نیز اهمیت دارد. همچنین، به‌دلیل حضور شمار قابل‌توجه گردشگران ایرانی در این شهر در زمان برگزاری جشنواره، کنسرت‌های ایرانی از معدود برنامه‌هایی بوده‌اند که در این رویداد بلیت‌فروشی داشته‌اند.

رفت‌وآمد گردشگران ایرانی در این دوره از سال با بخش‌هایی از اقتصاد شهری قونیه نیز پیوند خورده است. همچنین، جست‌وجویی در آژانس‌های گردشگری ایرانی نشان می‌دهد که هرساله تورهای مختلفی برای سفر به قونیه و شرکت در برنامه بزرگداشت مولانا برگزار می‌شده است.

در کامنت‌های مربوط به پوستر و تاریخ برگزاری جشنواره در صفحه اینستاگرام این رویداد نیز بارها به نبود هنرمندان ایرانی اعتراض و به تأثیر آن بر رونق جشنواره اشاره شده است. یک آژانس گردشگری در واکنش به این موضوع نوشته است: «با توجه به وضعیت دلار برای ایرانی‌ها، جنگ و بالا بودن هزینه بلیت هواپیما و هتل، ما از دو ماه قبل سفر مسافرانمان را قطعی و هتل‌هایمان را رزرو کرده‌ایم. چرا فقط ۱۰ روز مانده به برگزاری این رویداد اعلام می‌شود که هیچ خواننده یا هنرمند ایرانی در جشنواره حضور نخواهد داشت؟»

کاربر دیگری نیز با اشاره به برنامه‌ریزی گردشگران و فعالان گردشگری برای این دوره نوشته است: «اینکه برنامه چنین جشنواره‌ای فقط ۱۰ روز مانده به برگزاری منتشر شود، واقعاً بی‌معنی است. با وجود جنگ و وضعیت بد اقتصادی در ایران، ما ماه‌ها برای این جشنواره زحمت کشیده‌ایم و تلاش کرده‌ایم. حالا به این گردشگران چه بگوییم؟ آیا اصلاً عذری برای ایران داریم یا نه؟… بیشترین تعداد گردشگران از کدام کشور می‌آیند؟ چرا در برنامه نیستند؟ با وجود جنگ، ما در هتل‌ها رزرو انجام می‌دهیم. ماه‌ها برای این جشنواره تلاش کرده‌ایم تا به گردشگری و اقتصاد قونیه کمک کنیم و فصل بهتری داشته باشیم…»

امسال، جای ایران در میان نام‌های روی پوستر جشنواره خالی است. بااین‌حال، توضیح معاون فرهنگی شهرداری قونیه نشان می‌دهد این غیبت قرار نیست بخشی از سیاست دائمی جشنواره باشد. سال‌هاست ترکیه تلاش می‌کند مولانا را در چارچوبی بومی بازتعریف کند و از او چهره‌ای متناسب با روایت فرهنگی و گردشگری خود به جهان ارائه دهد و پیوند دیرینه مولانا با زبان فارسی و سنت‌های موسیقایی ایرانی به‌تدریج در حاشیه این روایت قرار گرفته است. قونیه حالا بیست‌وسومین دوره جشنواره خود را بدون یک صدای آشنا برگزار می‌کند و با وجود سابقه حضور هنرمندان ایرانی و پیوند فرهنگی عمیق میان دو کشور، تاکنون واکنشی رسمی از سوی ایران درباره این غیبت مطرح نشده است.