«برخی هنوز باور ندارند می‌توانیم امنیت غذایی خود را ۱۰۰ درصد داخلی کنیم. درحالی‌که تجربه ما نشان می‌دهد می‌توانیم با افزایش بهره‌وری و استفاده بهینه از منابع، حتی صادرکننده محصولات کشاورزی باشیم.»

اینها جمله‌های «غلامرضا نوری قزلجه»، وزیر جهادکشاورزی، است که روز گذشته پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت جهادکشاورزی منتشر کرده. این پایگاه خبری به‌نقل از قزلجه و در مورد موفقیت‌های بخش کشاورزی کشور نوشت: «رشد بخش کشاورزی کشور از منفی ۲.۴ درصد به رشد مثبت ۳.۲ درصد رسیده؛ یعنی رشدی معادل ۵.۶ واحد درصد داشته است و این جهش، نه‌تنها نشان از توانمندی داخلی دارد بلکه ثابت می‌کند بخش کشاورزی می‌تواند موتور محرک توسعه کشور باشد. در یک سال گذشته تراز تجاری بخش کشاورزی کشور سه میلیارد دلار بهبود یافته است و از منفی ۱۱ میلیارد دلار به منفی ۸ میلیارد دلار رسیده است.»

مسیر روبه‌رشد!

نوری گفت: «رشد ۳۲ درصدی صادرات محصولات کشاورزی در سال گذشته، آن‌هم در شرایط سخت اقتصادی و تحریم‌ها، موفقیتی چشمگیر محسوب می‌شود. در یک سال گذشته تولید شکر ۲۷ درصد و تولید میوه‌های گرمسیری ۵۴ درصد افزایش یافته است. در تأمین موز، تولید داخلی به بیش از ۵۰ درصد نیاز کشور رسیده است. برنامه‌ریزی شده تا پایان دولت چهاردهم، واردات این محصول به صفر برسد. همچنین، در محصولات راهبردی همچون گوشت قرمز و شکر نیز برنامه خودکفایی با جدیت دنبال می‌شود.»

او از تدوین نخستین سند توسعه عدالت‌محور در بخش کشاورزی نیز خبر داد و گفت: «عدالت در دسترسی به منابع، توزیع نهاده‌ها، انتصابات و تخصیص مجوزها از اصول جدی ما در وزارتخانه است. در همین راستا، توزیع نهاده‌های یارانه‌ای در مناطق روستایی و بین دامداران کوچک و سنتی بیش از ۲۲ درصد افزایش یافته که نشان‌دهنده رویکرد عدالت‌محور در سیاست‌گذاری‌هاست. در گذشته برای واردات کالاهای اساسی تا ۲۱ میلیارد دلار ارز ترجیحی تخصیص داده می‌شد، اما در سال گذشته، با وجود کاهش این رقم به ۱۱.۵ میلیارد دلار و حتی صرفه‌جویی یک میلیارد دلاری، بدهی‌های معوق به تأمین‌کنندگان پرداخت و امنیت غذایی بدون کمبود کالا حفظ شد که نشان‌دهنده انضباط مالی، مدیریت جهادی و عملکرد دقیق در حوزه تنظیم بازار است.»

نوری یک‌بار دیگر بر مسئله خودکفایی تأکید کرد و مصداق آن را صنعت دامپروری دانست: «در حال حاضر، ایران پس از آمریکا دومین کشور جهان در پرورش گاو شیری است. این جایگاه حاصل سال‌ها تلاش، دانش فنی و مدیریت جهادی در بخش دامپروری است. ما امروز نه‌تنها نیازی به واردات لبنیات نداریم، بلکه صادرکننده نیز شده‌ایم. ما آمده‌ایم تا با عمل به وظایف خود، عزت و اعتبار جهاد را حفظ کنیم و ثابت کنیم همچنان فرزندان جهاد، اهل «توانستن» هستند.»

صحبت‌های نوری قزلجه بلافاصله از سوی کارشناسان کشاورزی، به‌ویژه طرفداران کشاورزی پایدار، مورد انتقاد قرار گرفته است. «مجتبی حسینی» یکی از این کارشناسان است که معتقد است وزیر جهادکشاورزی تلاش دارد حتی از اهداف غیرواقعی و غیرکارشناسی در برنامه هفتم پیشرفت کشور در بخش امنیت غذایی نیز  پیشی بگیرد.

با کدام پشتوانه؟

به‌گفته حسینی گفته‌های وزیر جهادکشاورزی بیش از اینکه در مورد برنامه‌هایی قابل‌اجرا باشد، رؤیابافی است که نه پشتوانه علمی برای اجرا دارد و نه شرایط منابع کشور اجازه پیگیری آن را می‌دهد: «چالش‌های ایران در رسیدن به خودکفایی کامل محصولات کشاورزی، با توجه به عوامل حیاتی مانند آب، برق و تحریم‌ها بسیار جدی و چندوجهی هستند. این مشکلات در تعامل با یکدیگر، پایداری بخش کشاورزی را تهدید می‌کنند و نمی‌توان تصور کرد در چنین شرایطی چگونه وزیر دم از خودکفایی صد درصدی می‌زند.»

او ادامه می‌دهد: «بزرگترین مانع در مسیر خودکفایی کشاورزی در ایران، بحران شدید و گسترده آب است. سیاست‌های اتخاذشده برای دستیابی به خودکفایی، بدون در نظر گرفتن دقیق منابع و ظرفیت‌های اقلیمی کشور، به‌جای موفقیت، خود عامل اصلی هدررفت آب و تشدید بحران آبی شده‌اند. بخش کشاورزی با مصرفی بین ۷۸ تا ۸۰ میلیارد مترمکعب آب (براساس آمار وزارت نیرو)، بزرگترین مصرف‌کننده آب کشور است. استفاده از روش‌های سنتی آبیاری (مانند غرقابی) و کشت محصولات آب‌بَر (مانند گندم، ذرت و برنج در مناطق خشک) در مزارع، راندمان مصرف آب را به‌شدت پایین آورده و به هدررفت فاجعه‌بار منابع آبی منجر شده است. حتی آمار خود وزارت جهادکشاورزی می‌گوید استفاده از روش‌های مدرن آبیاری و کشت هم در ایران منجر به کاهش مصرف آب نشده است؛ ابزارهای مدرن هم به کمک توسعه سطح زیرکشت محصولات کشاورزی رفته‌اند، نه مصرف بهینه منابع حیاتی.»

جبران کمبود با چاه

حسینی ادامه می‌دهد: «برای جبران کمبودها، هزاران چاه غیرمجاز و مجاز حفر شده که برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی را در پی داشته و زمینه‌ساز فرونشست زمین، شور شدن آب و ازبین‌رفتن منابع آبی نسل‌های آینده شده است. همچنین، نباید فراموش کنیم تولید محصولات کشاورزی وابسته به انرژی است؛ از پمپاژ آب چاه‌ها گرفته تا کارکرد سردخانه‌ها و صنایع تبدیلی. ناترازی برق، چالش بزرگی در این زمینه ایجاد کرده است. کمبود تولید برق در برابر مصرف (ناترازی انرژی)، در فصول گرم و اوج مصرف، منجر به اعمال خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده یا ناگهانی می‌شود. این خاموشی‌ها به‌طور مستقیم عملیات پمپاژ آب از چاه‌های کشاورزی را متوقف می‌کند و باعث خشکیدن مزارع در زمان حساس آبیاری می‌شود.»

اما حسینی مشکلات را محدود به همین بخش‌ها هم نمی‎داند. او توضیح می‌دهد: «علاوه‌بر ناترازی، مشکلات ساختاری در تأمین مستمر سوخت دیزل و برق برای موتورهای چاه‌های عمیق، به‌ویژه در مناطق دورافتاده، باعث وقفه در تولید و افزایش هزینه‌های عملیاتی می‌شود. اختلال در تأمین برق، به‌صورت غیرمستقیم، امنیت‌ غذایی کشور را نیز تهدید می‌کند؛ زیرا کشاورزان برای تضمین محصول خود با ریسک‌های بزرگی روبه‌رو هستند. تحریم‌ها، نه به‌صورت مستقیم، بلکه از طریق محدودکردن توانایی ایران در مدرن‌سازی کشاورزی و تأمین نهاده‌های حیاتی، بر خودکفایی تأثیر می‌گذارند.»

او مشکلات ناشی از بازگشت تحریم‌ها را بسیار گسترده می‌داند: «تحریم‌ها، واردات تجهیزات و فناوری‌های حیاتی کشاورزی مانند سیستم‌های مدرن و هوشمند آبیاری تحت فشار (با راندمان بالا)، ماشین‌آلات و ادوات کشاورزی به‌روز برای کاهش اتلاف بذر و برداشت، تجهیزات کنترل و پایش مصرف آب و انرژی  را با دشواری یا هزینه‌های بسیار بالا روبه‌رو می‌سازند.»

حسینی می‌گوید در رَدِ آرزوهای وزیر جهادکشاورزی برای خودکفایی دلایل زیادی وجود دارد که بهتر است آقای قزلجه توضیح دهد چگونه قرار است او و وزارتخانه متبوعش بر آن فائق بیایند: «تحریم‌ها بر واردات بذر، سموم و کودهای شیمیایی با استانداردهای جهانی تأثیر گذاشته و دسترسی به نهاده‌های باکیفیت برای افزایش بهره‌وری را محدود کرده است. محدودیت‌های بانکی و مالی، هزینه‌های واردات نهاده‌ها و قطعات یدکی را به‌شدت افزایش داده و درنتیجه قیمت تمام‌شده محصولات داخلی را بالا می‌برد. این موضوع رقابت‌پذیری و پایداری تولید را تضعیف می‌کند. تحریم‌ها، امکان انتقال دانش، آموزش و سرمایه‌گذاری خارجی در پروژه‌های بزرگ زیربنایی مانند اصلاح الگوی کشت یا توسعه سامانه‌های نوین آبیاری را محدود می‌سازد. هر طور که نگاه کنید، مسیر خودکفایی کامل محصولات کشاورزی در ایران، مستلزم اصلاح بنیادین در سیاست‌های مصرف آب، تضمین پایداری انرژی برای بخش تولید و رفع موانع ناشی از تحریم‌ها برای دستیابی به فناوری‌های مدرن و نهاده‌های ضروری است.»