در حال حاضر، شرکت‌هایی وجود دارند که کارهای بزرگی در زمینه اشتغال‌زایی، محیط‌زیست و سلامت انجام می‌دهند، اما اغلب تنها براساس سود مالی‌شان ارزیابی می‌شوند. درنتیجه، تأثیر مثبت اجتماعی آنها نادیده گرفته می‌شود و در نظام اقتصادی فعلی پاداشی برای آن وجود ندارد.

اینجاست که ایده «بازار تأثیر» و «اعتبار تأثیر» مطرح می‌شود: اینکه بتوان آثار مثبت اجتماعی یک پروژه یا سازمان را اندازه‌گیری کرد، آن را به رسمیت شناخت، به آن ارزش مالی داد و حتی در بازار دادوستد کرد.

تأثیر، قابل معامله می‌شود

نمونه موفقی از این رویکرد در کره جنوبی اجرا شده است. گروه SK و مرکز مطالعات ارزش اجتماعی (CSES) از سال ۲۰۱۵ برنامه‌ای با عنوان «اعتبار پیشرفت اجتماعی» راه‌اندازی کرده‌اند که به شرکت‌های اجتماعی بابت تأثیر مثبتشان پاداش می‌دهد. تا امروز، بیش از ۵۲ میلیون دلار به ۴۰۰ شرکت پرداخت شده که در مجموع ۳۶۰ میلیون دلار ارزش اجتماعی سنجش‌پذیر ایجاد کرده‌اند؛ از افزایش دسترسی به خدمات بهداشتی گرفته تا اشتغال‌زایی برای گروه‌های آسیب‌پذیر.

نمونه دیگر، «بازار منافع مشترک» یا CGM است. این بازار به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد دارایی‌هایی را خریدوفروش کنند که نشان‌دهنده بهبود درآمد یا وضعیت زندگی یک جامعه هستند. در سال ۲۰۲۴، CGM توانست بیش از دو میلیون دلار «تراکنش اجتماعی» ثبت کند؛ مثلاً در طرحی برای کاهش فقر در کنیا، شرکت‌کنندگان به‌طور میانگین ۷۴ درصد افزایش دارایی داشتند.

در سطح حاکمیتی هم نمونه‌هایی وجود دارد. اتحادیه اروپا اخیراً «نقشه راه اعتبارات طبیعت» را منتشر کرده است که چارچوبی برای بازارسازی در حوزه منافع محیط‌زیستی فراهم می‌کند.

شش شرط کلیدی برای موفقیت بازار تأثیر

اما ساختن یک بازار قابل‌اتکا و کارآمد برای تأثیر اجتماعی، ساده نیست. این مسیر به زیرساخت‌هایی نیاز دارد که در ادامه به شش رکن اصلی آن اشاره می‌کنیم:

۱. ایجاد تقاضا

دولت‌ها می‌توانند با ابزارهایی مثل یارانه، معافیت مالیاتی و یا الزام نهادهای عمومی به در نظر گرفتن منافع اجتماعی در قراردادها، برای تأثیر اجتماعی تقاضا ایجاد کنند. برای نمونه، در بریتانیا قانونی وجود دارد که نهادهای دولتی را موظف می‌کند هنگام خرید کالا و خدمات، تأثیر اجتماعی و محیط‌زیستیی آنها را هم لحاظ کنند.

 ۲. سنجش تأثیر

تأثیرات اجتماعی مثل افزایش اشتغال، ارتقای سلامت یا بهبود آموزش باید به شاخص‌هایی قابل‌سنجش تبدیل شوند؛ شبیه آنچه در بازار کربن با میزان انتشار CO₂e اتفاق افتاده است. برای این کار نیاز به استانداردهای پذیرفته‌شده و اجماع علمی داریم.

۳. ارزش‌گذاری مالی

هر واحد از تأثیر اجتماعی باید دارای ارزش مالی مشخصی باشد. این ارزش‌گذاری می‌تواند مبتنی‌بر کاهش زیان یا تولید منافع اجتماعی باشد. بهترین حالت این است که جوامع محلی در فرایند ارزش‌گذاری مشارکت داشته باشند. قیمت‌گذاری شفاف و رقابتی نیز کمک می‌کند تا این بازار کارایی بالایی داشته باشد. در این میان، نقش بانک‌های مرکزی و نهادهای ناظر نیز برای حفظ ثبات، حیاتی است.

۴. زیرساخت‌های بازار

برای جلب اعتماد و اطمینان، بازار تأثیر نیازمند رجیسترهایی است که مالکیت را ثبت کنند، از شمارش دوباره تأثیرات جلوگیری کنند و شفافیت را افزایش دهند.

۵. تأیید مستقل

اعتماد، پایه هر بازار موفق است. به همین دلیل، باید نهادهایی مستقل مسئولیت اعتبارسنجی نتایج ادعاشده را برعهده بگیرند. فناوری‌های نوین مثل هوش مصنوعی، بلاک‌چین و GPS در این زمینه می‌توانند هزینه‌ها را کاهش دهند و صحت اطلاعات را افزایش دهند.

 ۶. حکمرانی چندذی‌نفعی

بازاری که قرار است به‌نفع عموم فعالیت کند، باید توسط ذی‌نفعان متنوعی اداره شود؛ از جامعه مدنی و تنظیم‌گران گرفته تا نهادهای استانداردگذار و ناظران مستقل. این تنوع در حکمرانی، مانع فساد می‌شود و رشد تدریجی بازار را تضمین می‌کند.

«اعتبار تأثیر»؛ ابزار آینده اقتصاد

در کنفرانس بین‌المللی «مالی‌سازی برای توسعه» که در شهر سویا برگزار شد، سرمایه‌گذاری تأثیرگذار، اوراق موضوع‌محور و اعتبارات تأثیر، محور بحث‌های مقامات دولتی و سرمایه‌گذاران قرار گرفتند. حالا زمان آن رسیده که «اعتبار تأثیر» هم به فهرست ابزارهای رسمی مالی اضافه شود.

اقتصادی با معنا

ما به دگرگونی اساسی در تأمین مالی توسعه نیاز داریم. با همکاری دولت‌ها، بخش خصوصی، سازمان‌های مدنی و شرکت‌های اجتماعی، می‌توان بازار اعتبار تأثیر را به یکی از ارکان اقتصاد آینده تبدیل کرد.

 اقتصاد آینده، اقتصادی نخواهد بود که فقط به سود مالی فکر کند؛ بلکه اقتصادی خواهد بود که برپایه اثرگذاری مثبت اجتماعی و محیط‌زیستی ساخته شود.

منبع: رویترز
مترجم: مریم فاخر