یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای بازارهای تاریخی، پدیده فرونشست زمین در شهرهایی مانند اصفهان و تهران است که می‌تواند منجر به آسیب‌های جبران‌ناپذیر در سازه‌های تاریخی و زیرساخت‌های بازارها شود. هم‌زمان، نبود ایمنی کافی در برابر آتش‌سوزی، نوسانات برق و تراکم بالای جمعیت نیز بر میزان آسیب‌پذیری این فضاها افزوده است. علاوه‌براین، ورود غیرمجاز به حریم بازارها و ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه، نه‌تنها منظر تاریخی و معماری بازارها را مخدوش کرده، بلکه روند مرمت و حفاظت اصولی را نیز با دشواری‌هایی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، نبود هماهنگی کافی میان دستگاه‌های مسئول و نبود مشارکت فعالانه برخی از مالکان و کسبه در فرایند نگهداری بازار، بر پیچیدگی مسئله افزوده است. حال این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان با مشارکت میان‌نهادی، بازارهای تاریخی را هم‌زمان از آسیب‌های محیطی و انسانی مصون داشت و کارکرد اصیل آنها را حفظ کرد؟

نصف جهان و بازار نیمه‌جانش
براساس گزارش‌های رسمی، اوضاع نابسامان بازار تاریخی اصفهان، ایمنی ۱۰ هزار واحد صنفی فعال در این بازار ۴۰۰ساله را تهدید می‌کند. «امیر کرم‌زاده»، رئیس میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان در گفت‌وگو با «پیام‌ما» درباره مشکلاتی که بازار اصفهان با آن دست‌به‌گریبان است، می‌گوید: «در سال گذشته، سه ایستگاه آتش‌نشانی و تعداد زیادی کپسول آتش‌نشانی توسط سازمان میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خریداری و در بازار مستقر شده‌اند. این اقدامات در راستای پیش‌بینی و آمادگی برای حوادث احتمالی انجام شده است تا از بروز خسارات گسترده جلوگیری شود. بااین‌حال، بحث ایمن‌سازی بازار به‌‌صورتی‌که دارای استانداردهای لازم و مورد تایید سازمان میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی باشد، هنوز به‌‌طور کامل شکل نگرفته است. در بازدیدی که از بازار با حضور هیئت‌امنای بازار، شهردار منطقه و سایر مسئولان انجام شد، مقرر شد جلسه‌ای با دادستان برگزار شود. هدف از این اقدام، رسیدن به یک جمع‌بندی نهایی و تقسیم وظایف میان نهادهاست تا ساماندهی مناسبی انجام گیرد و از تکرار حوادث و خسارات احتمالی جلوگیری شود.»

پدیده فرونشست یکی از تهدیدهایی است که در چندسال اخیر، بیشترین زمینه را برای آسیب بر پیکره تاریخی بازارهای ایران از جمله بازار اصفهان فراهم کرده است، کرم‌زاده در راستای تهدید این پدیده گفت: «درباره موضوع فرونشست و تأثیرات آن بر بناهای تاریخی بازار مطالعاتی صورت‌ گرفته و به سازمان مدیریت بحران کشور اعلام شده. همچنین، مطالعات تکمیلی در دست اقدام است تا با شناخت بهتر آسیب‌ها، از بروز حوادث بیشتر پیشگیری شود.»

او درباره برآورد هزینه‌های مرمت بازار تاریخی اصفهان گفت: «در حال حاضر، برآورد دقیقی از هزینه‌های لازم برای حفاظت و مرمت بازار وجود ندارد. بازار اصفهان حدود هشت کیلومتر وسعت دارد و به‌‌صورت مستمر بخش‌هایی از آن دچار آسیب‌هایی همچون ریزش و فرونشست می‌شود. این مجموعه به‌عنوان یک میراث تاریخی، نیازمند رسیدگی و مراقبت دائمی است. در بحث نورپردازی نیز مشکلاتی وجود دارد و برخی از مغازه‌داران، بدون رعایت اصول و استانداردها، در مقابل مغازه‌های خود لامپ کرده‌اند. همچنین، برخی مغازه‌ها که دچار ترک‌خوردگی یا آسیب در سقف شده‌اند، هنوز مرمت نشده‌اند. این موارد جزو اقداماتی است که باید در اولویت باشد. درنهایت، باید تأکید کرد هر فرد یا نهادی که در بازار فعالیت دارد، از جمله صاحبان مغازه‌ها، وظایفی برعهده دارند.»

آتش زیر خاکستر بازار تاریخی تهران
حدود چهار دهه از ثبت بازار تاریخی تهران در فهرست میراث ملی می‌گذرد، این بازار اما امروز به‌دلیل ناایمن بودن در معرض خطر است. «جلال ملکی»، سخنگوی سازمان آتش‌‌‌‌‌نشانی، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» درباره پیامدهای ناایمن بودن بازارهای تاریخی گفت: «گفته می‌شود ایمن‌سازی بازار مساوی است با تغییر در بافت تاریخی بازار. این حرف‌ها بهانه است؛ مگر قرار است چقدر تغییر در بافت تاریخی بازار ایجاد شود. بازار در حال حاضر بافت تاریخی محدودی دارد و به‌راحتی می‌توان ایمنی را لحاظ کرد و به بافت تاریخی آسیب وارد نکرد.» ملکی در ادامه تأکید کرد: «در بازار ساختمان‌هایی با قدمت بالا و معماری و نقش‌ونگارهای خیره‌کننده و کاشی‌های که اوج هنر را می‌توان در آنها دید، وجود دارد. متأسفانه امروز این بناها تبدیل به انبارها و مکانی برای افراد معتاد و بی‌خانمان‌ شده‌اند که آتش روشن کرده و آن را رها می‌کنند که همین موضوع خطری بسیار بزرگ برای بناهای تاریخی محسوب می‌شود. یا گاهی مشاهده می‌شود بناهای تاریخی و کاشی‌های آن را تخریب یا به بدنه بناها آسیب وارد می‌کنند. حال اگر ارگانی مثل آتش‌نشانی برای حفاظت بازار وارد شود، سازمان میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اعلام می‌کند که اجازه چنین کاری را ندارید. اگر این رویه درست است، باید پرسید ایمنی مهمتر است یا حفظ میراث‌فرهنگی؟ به‌طور قطع، هر دو برای همه ما مهم هستند؛ اما اگر ایمنی لحاظ نشود، بیش‌ازپیش شاهد تخریب و آسیب در بازار و بناهای تاریخی خواهیم بود.»

ایمن‌سازی؛ حلقه مفقوده در حفاظت از بازارهای تاریخی
جلال ملکی با تأکید بر اهمیت ایمنی در بازارهای تاریخی گفت: «امکان نگهداری و حفاظت بناهای تاریخی در راستای ایمن‌سازی، با تعاملات میان سازمان‌های مربوطه بازار می‌تواند فراهم شود. بازاری که قلب تپنده اقتصادی کشور است و روزانه دو میلیون نفر در آن در حال تردد هستند، باید ایمن باشد. اگر حین ایمن‌سازی مجبور به تغییر در بافت تاریخی بازار شویم، با علم به اینکه این تغییرات جزئی موجب ایمنی و سالم باقی ماندن بقیه بافت‌ تاریخی بازار می‌شود، چه باید کرد؟ اگر بر نگهداری بافت‌ تاریخی و سنتی بازار بدون ایمنی مصر باشیم، در چنین موقعیتی تمامی بافت‌های تاریخی قربانی شعله‌های حریق خواهند شد.»

او در ادامه به حفظ بافت تاریخی با توجه به ایمن‌سازی بازارها اشاره کرد و گفت: «ایمنی همراه با حفظ هویت بافت‌های تاریخی دغدغه همه سازمان‌های مربوطه است. زمانی که اعلام می‌شود صد درصد بافت‌های تاریخی باید حفظ شود و حتی نباید یک کاشی جابه‌جا شود، هیچ اتفاقی برای ایمن‌سازی بازار و بافت‌های تاریخی نمی‌افتد و سال‌ها به همین منوال ادامه خواهد داشت و با آتش‌سوزی‌ها بافت‌های تاریخی که قدمت فرهنگی دارند و سرمایه ملی محسوب می‌شوند، از دست می‌روند.»

ملکی همچنین درباره بناهایی که در همجواری بازار قرار دارند و از قدمت بالایی برخوردار هستند، گفت: «می‌توان آنها را مرمت و احیا و از آنها بهره‌برداری کرد، اما در حال حاضر همین بناها که در اطراف بازار هستند، وضعیت اسفباری دارند؛ تمام آنجا پر شده از زباله‌هایی که افراد بی‌خانمان رها کرده‌اند، یا همان‌طورکه پیش‌تر گفتم انبار اجناس بازاریان شده است.» ملکی با تأکید بر اینکه تمامی تلاش‌هایی که برای ایمن‌سازی بازارهای تاریخی انجام می‌شود، باید با ملاحظات فرهنگی باشد، گفت: «اگر ایمن‌سازی کامل در تمامی بافت بازارهای تاریخی صورت گیرد، می‌توان بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد بافت‌های تاریخی را حفظ کرد، اما اگر این اتفاق نیفتد، تمامی بافت‌های تاریخی قربانی شعله‌های آتش خواهند شد.» او اضافه می‌کند: «زمانی که ضریب ایمنی بالاتر رود، امکان حفظ بافت بیشتر است. برآوردها نشان می‌دهد ممکن است حین ایمن‌سازی ۱۰ درصد در بافت تاریخی تغییراتی لحاظ شود، اما در عوض مابقی بافت‌های تاریخی سالم باقی می‌ماند.»

او در ادامه به تشکیل کارگروه در راستای حفاظت هویت بافت‌های تاریخی بازار اشاره کرد و گفت: «ما توانستیم کارگروهی تشکیل دهیم که متشکل از نمایندگان آتش‌نشانی، سازمان میراث‌فرهنگی و شهرداری تهران و دیگر سازمان‌های متولی است. در این کارگروه ایمن‌سازی بازار از چالش‌ها و دغدغه‌های مهم است.»

بازار تاریخی تهران، سرتاسر و دالان‌به‌دالان همچون زنجیره‌ای به‌هم متصل است؛ سقف‌هایی که پوشیده شده است، انبارهای پر از کالا و ازدحام جمعیتی که روزانه به بازار رفت‌وآمد دارند. اگر آتش در دل دالانی جرقه بزند، تمامی بازار را می‌بلعد. ملکی با توجه به بافت و معماری بازار تهران و پیامد آتش‌سوزی در آن می‌گوید: «آتش‌سوزی در همه بازارها چالش‌های خاص خود را دارد؛ باریک بودن معابر، مسقف بودن بازار که باعث حبس حرارت می‌شود و شلوغ بودن بازار و تراکم اجناس جلوی در مغازه‌ها که تردد را سخت می‌کنند و همچنین، اجناسی که در مسیر راه پله‌ها قرار دارد، وجود چرخ‌دستی‌ها و موتور سه‌چرخه‌ها که در حال تردد هستند. در حالت عادی حرکت مردم را سخت می‌کنند، وای به زمانی که آتش‌سوزی اتفاق بیفتد. علاوه‌بر تمام اینها بناهای تاریخی در مقابل آتش‌سوزی بسیار ضعیف هستند.» او همچنین درباره امکانات و تجهیزات موجود در بازار تهران تأکید دارد: «در بازار تهران با توجه به شرایط موجود، خودروهای مخصوص مناطق و معابر محورهای کم‌عرض و باریک در بازار تعبیه شده است. در داخل بازار سه ایستگاه آتش‌نشانی داریم، چهار ایستگاه اطراف بازار را پوشش می‌دهد، یک ایستگاه روزانه در میدان توپخانه قرار داده‌ایم از ۸ صبح تا ۸ شب آتش‌نشان آنجا مستقر هستند. زمانی که حادثه صورت گیرد، در عرض ۲ دقیقه خود را به کمک دیگر ایستگاه‌ها برسانند، بیشترین شیرهای آب مخصوص آتش‌نشانی را در بازار تعبیه کرده‌ایم، موتورهای چهارچرخ در بازار قرار داده‌ایم که از خودرو کوچکتر است و سریع‌تر خودش را به محل آتش‌سوزی می‌رساند. بازدیدهایی را دائماً از سراها و پاساژها داریم، و موارد دیگر.» با اینهمه، هنوز آتش‌سوزی تهدیدی جدی برای بازارهای تاریخی محسوب می‌شود و کم شدن سایه این تهدید مستلزم برنامه‌ریزی درست و دقیق از سوی متولیان امر و همکاری دستگاه‌های مربوطه است.