ده-یک‌دوزی، هنری روبه فراموشی

هدا مولانا

طراح لباس و مجری سوزن‌دوزی‌های ایرانی

سوزن‌دوزی ده-یک‌دوزی با استفاده از نخ گلابتون طلا و نقره، هنری پیچیده و زمان‌بر است که نیازمند مهارت‌های خاص و استفاده از پارچه‌های ضخیم مانند مخمل برای خلق نقوش ظریف دارد

1 دی 1403، 17:40

تولید پارچه زربفت، رودوزی‌ها و سوزن‌دوزی‌ها در ایران پیشینه‌ای پیش از میلاد دارد. ایرانیان با نخ زرین، تصویر برگ مو و پیچک را بر روی پارچه پشمی می‌دوختند که در قرن‌های بعد سوزن‌دوزی‌های بیزانس تقلیدی از تولیدات ایرانی بود. درواقع، سوزن‌دوزی هنر آراستن پارچه‌های ساده با استفاده از نخ‌های الوان و با کمک سوزن است و از اصیل‌ترین هنرهای رایج در میان اقوام ایرانی و به‌خصوص زنان است. سوزن‌دوزی‌ها و رودوزی‌ها را می‌توان پرچم‌دار هنرهای دستی معرفی کرد. این هنر قدمت طولانی دارد و حتی این روزها هم اهمیت خود را از دست نداده است و می‌توان گفت هنری است که برگرفته از ذوق و قریحه فرد هنرمند است، همان‌طور که بسیاری از شاهکارها از ناخودآگاه فرد سرچشمه می‌گیرد؛ مانند فکرکردن، اندیشیدن، میل به کمال، میل به خلق‌کردن و … که از همان ابتدا در وجود آدمی می‌توان یافت. این هنر در ایران در بیشتر مناطق کشور همچون بلوچستان، کاشان، آذربایجان، بختیاری، سیستان، اصفهان، یزد، کرمان، خراسان و گیلان و مازندران انجام می‌شود. سوزن‌دوزی‌های این مناطق از لحاظ طرح، رنگ و نوع دوخت و تکنیک تفاوت‌هایی با هم دارند؛ اما همه سعی در تزئین و زیبا کردن پارچه دارند.

ده-یک‌دوزی چیست؟

از در کنار هم قرارگرفتن ده‌لایه نخ گلابتون (طلا یا نقره) و ثابت‌شدن با بست‌های تک‌به‌تک، روی پارچه‌های ضخیم، نقش‌آفرینی می‌شود. نخ گلابتون به‌دلیل دولایه بودن در بدنه، قابلیت ردشدن از بافت پارچه را ندارد، به‌صورتی‌که مغز این نخ از ابریشم بسیار نازک و لایه رویی نخ از مفتول بسیار نازک طلا یا نقره که بر روی مغز اصلی تابیده‌شده تشکیل می‌شود. به همین دلیل، این نخ ارزشمند روی پارچه با بست‌زدن فرم‌دهی می‌شود که البته نیاز به کشش و خم‌شدن‌های بسیار در اجرای سوزن‌دوزی دارد و معمولاً باعث جمع‌شدن پارچه زمینه می‌شود؛ ازاین‌رو، در گذشته این نخ‌های زرین و سیمین را روی پارچه‌های ضخیم همچون مخمل می‌دوختند.

درگذشته به‌دلیل گران‌بها بودن و سختی در تولید متریال نخ گلابتون، این سوزن‌دوزی بیشتر مخصوص پادشاهان و اشراف بود و کاربردهای بسیار اندکی مانند سفره قند، قلمدان و سرمه‌دان، کیف‌های کوچک سکه و شانه داشته است.

نقوش و پارچه‌هایی که برای این نوع از رودوزی استفاده می‌شد، بسیار محدود و اندک بود؛ به‌طوری که اکثر نمونه‌های موزه‌ای بر روی پارچه‌های ضخیم مانند مخمل و یا فوتر و نقوش نسبتاً درشت با تنوع کم قابل‌مشاهده هستند و امروزه به مقدار بسیار اندک در تنها یک یا دو کارگاه در ایران، این نخ‌های ارزشمند به‌صورت سنتی تولید می‌شوند.

در تولیدات امروزی، نخ‌های گلابتون طلایی و نقره‌ای، برای پارچه‌بافی صنعتی و رودوزی‌های سنتی در هند و پاکستان با مواد مصنوعی تولید می‌شوند؛ البته در تولیدات مرغوب همچنان مغز نخ از ابریشم (مصنوعی) و لایه رویی بسته به مرغوبیت کالا از آب‌طلا یا آب‌نقره و یا پلی‌استر در رنگ‌های مختلف براق است.

ازآنجاکه اجرای تکنیک ده-یک به نسبت دیگر رودوزی‌های سنتی کاری سخت و زمان‌بر است و نیاز به مهارت بالایی در استفاده از نخ و سوزن دارد و همچنین کاربرد آن در زندگی مدرن امروزی، توسط تولیدکنندگان آن درست تعریف نشده است، به‌صورت محدود و توسط هنرمندان بسیار اندکی به‌صورت حرفه‌ای اجرا می‌شود.

سعی من بر این است که این سوزن‌دوزی زیبا در لباس‌های سفارشی فاخر و همچنین اکسسوری‌ها و ملزومات لباس استفاده شود تا جایگاه مصرفی آن بیشتر از قبل مشخص شود. همچنین، دوره‌های آموزشی در نظر گرفته شده است تا افراد جدیدی پا به عرصه این هنر گذاشته و خطر فراموشی آن به‌مرور از بین برود. به امید روزی که این سوزن‌دوزی زیبا در بین علاقه‌مندان به هنر ایران‌زمین، جایگاه مناسب خود را پیدا کند و افراد زیادی توانایی اجرای آن را داشته باشند.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

آموزشی، پاکستان، زندگی مدرن، سفر، کوچ، هنرمندان