خانه دوست کجاست؟

سید علی میرافضلی

وام‌گیری از شعرهای معروف در رباعی امروز، موضوع این یادداشت است. در نقد قدیم، این صنعت ادبی با عناوینی همچون تضمین و تلمیح و اقتباس توضیح داده می‌شد و در نظریات نوین ادبی، کار رسیدگی به ارجاعات یک متن، بر دوش اصطلاح «بینامتنیت» گذاشته شده است. بینامتنیت، البته منحصر به این شگردهای آشکار وام‌گیری نیست و به بررسی انواع مناسبات پیدا و پنهان یک متن با متون دیگر می‌پردازد و نحوه تعامل متن را با نشانه‌ها و صداهای متنوعی که در آن جریان دارد، برملا می‌کند.

در شعر امروز، شعرهای نیما یوشیج، اخوان ثالث، احمد شاملو، سهراب سپهری و فروغ فرخزاد، به میراث ادبی نسل امروز و حافظه شعری آنها بدل شده است. ارجاع و اشاره به شعرهایی همچون «خانه‌ام ابری است»، «آی آدم‌ها»، «هوا بس ناجوانمردانه سرد است»، «خانه دوست کجاست»، «آب را گل نکنیم»، «دشنه در دیس» و امثال آن در رباعی امروز، می‌تواند به توسّع و تقویت جوانب معنایی این رباعیات بینجامد و امکان مکالمه این شعرها را با میراث ادبی معاصر فراهم آورَد. به این فهرست، می‌شود اسم داستان‌ها و فیلم‌های سینمایی را نیز افزود، از قبیل: «بوف کور»، «سنگ صبور» و «داش آکل»؛ و شخصیت‌های کتاب‌های درسی مثل دارا و سارا و چوپان دروغگو و کارتون‌های تلویزیونی مثل تام و جری و پینوکیو، یا آهنگ‌های معروف مثل «الهه ناز» و «دریاچه قو». اینکه رباعی‌سرایان روزگار ما چه قدر توانسته‌اند از این ظرفیت استفاده کنند و اجرای موفقی از آن ارائه دهند، موضوع دیگری است. به جهت محدودیت مجال این یادداشت، ما فقط رباعیاتی را که در آنها اشارتی به شعرهای سهراب سپهری هست، می‌آوریم. شعرهای سپهری، به دلیل درون‌مایه عرفانی، و زبان روان و مثل‌واره‌شان، مورد توجه عامه مخاطبان شعر در دو سه دهه اخیر بوده است.

آشفته سریم، شانه دوست کجاست

دیوان پُر از ترانه دوست کجاست؟

ای کاش که شاعری در این شهر غریب

می‌گفت به ما که خانه دوست کجاست؟

سعید بیابانکی

● ● ● ● ●

عشقی‌که مدام صحبت از اوست، کجاست؟

چندی است دلم پُراز هیاهوست. کجاست؟

سرگردانی، بلای جانم شده است

سهراب! بگو که خانه دوست کجاست؟

حجت یحیوی

● ● ● ● ●

آن خانه که خیس عطر شب‌بوست، کجاست؟

آن خانه در این‌سوست، در آن‌سوست؟ کجاست؟

در پیچ و خَم باد، نشانی گم شد

سهراب کجاست؟ خانه دوست کجاست؟

ایرج زبردست

● ● ● ● ●

شوریده‌دلی که پاک و نیکوست، کجاست؟

خیام بزرگ! آنکه یک‌روست، کجاست؟

نیمای شگفت! خانه دل ابری است

سهرابِ عزیز! خانه دوست کجاست؟

جمیله موسوی

● ● ● ● ●

من گم شده‌ام، کلید این خواب کجاست؟

آن کوچه که بود بی تو مهتاب… کجاست؟

باید بروم، کسی مرا می‌خوانَد

دیرم شده، کفش‌های سهراب کجاست؟

جلیل صفربیگی

● ● ● ● ●

فهمیدن عشق را چه مشکل کردند

ما را ز درون خویش غافل کردند

انگار کسی به فکر ماهی‌ها نیست

سهراب بیا که آب را گل کردند!

سعید بیابانکی