|پیام ما| تهران آلوده و شلوغ، به‌جز جمعیت بزرگ آدم‌ها، حیوانات شهری و پرنده‌ها، از شمال تا جنوب و شرق تا غرب گونه‌های دیگری هم در خود جا داده که چندان دیده نشده‌اند. مستند «شهر زنده» همین را می‌گوید. این مستند که صبح دیروز به میزبانی شهرداری منطقه 12 در سینمای چارسو به نمایش درآمد، زمینه صحبت درباره نادیده‌های این زیستگاه بزرگ شد. در ادامه اکران فیلم، کارشناسان محیط زیست به نقد آن پرداختند و فیلم‌سازان از دشواری‌های ساخت این مستند گفتند.

مستند «شهر زنده» به کارگردانی لیلا فولادوند و محمدحسین نظری، دیروز در‌حالی به نمایش درآمد که سازندگان آن گفتند تدوین و صداگذاری آن هنوز پایان نیافته و آنچه اکران شده، نسخه نهایی نیست. آنها همچنین از اینکه دسترسی به زیستگاه‌های مختلف به ویژه در شرق تهران ناممکن بوده گلایه کردند و گفتند با وجود تهیه مجوز‌های مورد نیاز، ورود به پارک‌ها و فیلم‌برداری از آنها بسیار سخت ممکن شده و اجازه تصویربرداری از توچال با وجود دوندگی بسیار به آنها داده نشده است.
مدیر کل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، شینا انصاری در آیین اکران نخستین مستند تنوع زیستی شهر تهران در ابتدای سخنانش به همین دشواری‌ها اشاره کرد و گفت: «برای ساخت آثار مستند، مشکلات و موانع متعددی وجود دارد به‌خصوص اگر مرتبط با موضوعات و مسائل محیط زیستی باشد مانند فراهم بودن شرایط و زمان مناسب برای حضور گونه‌ها و سوژه‌ها و هماهنگی با مراکز طبیعی و مناطق حفاظت‌شده.»
او در ادامه درباره ضرورت حفظ باقی‌مانده زیستگاه‌های طبیعی تهران سخن گفت و به این اشاره کرد که با وجود تخریب‌ها، ساخت و سازها و آلودگی‌هایی که در مستند به آن اشاره شده، این کلانشهر هنوز تتمه‌ای از زیستگاه‌های طبیعی به‌جا مانده را دارد که بستر مناسبی برای زیست گونه‌های جانوری و گیاهی فراهم کرده و لازم است برای حفظ بقای آن‌ها بیشتر تلاش کرد.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار با بیان اینکه منطقه حفاظت‌شده جاجرود و پارک‌های سرخه حصار و خجیر در جوار تهران به‌عنوان اندوخته‌های طبیعی با وجود سال‌ها بی‌مهری هنوز از پتانسیل محیط زیستی بالایی برخوردارند، ادامه داد: «هفت روددره تهران به‌عنوان کریدورهای طبیعی با وجود دهه‌ها تخریب و ساخت و ساز همچنان بسترهای مناسبی برای تنوع زیستی جانوری و گیاهی هستند که نیاز به حفاظت بیشتری دارند.»
انصاری مسئله تنوع زیستی را در اولویت دانست و گفت که موضوعات مرتبط به قوت خود در اداره کل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران پیگیری خواهد شد. به گفته او در کنار تولید و اکران مستند تنوع زیستی «شهر زنده»، برگزاری جشنواره عکاسی تنوع زیستی در سه سال متوالی مورد استقبال علاقه‌مندان قرار گرفته و کتاب تنوع زیستی شهر تهران بر مبنای پروژه‌های مطالعاتی در مناطق ۲۲گانه با همکاری مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران در دست چاپ است که به‌زودی منتشر می‌شود.
انصاری همچنین ابراز امیدواری کرد که این مستند به‌عنوان سرآغازی برای شناساندن اندوخته‌ها و سرمایه‌های طبیعی شهر تهران منجر به حفاظت بیشتر این دارایی‌های ارزشمند پایتخت شود.
تهران دیگر غریب نیست
«این فیلم برای ما سیری بود از غریبه‌ای که در تهران زندگی می‌کند و حالا نگران تهران شده است.» محمدحسین نظری، از سازندگان این مستند حرف‌‌هایش را اینطور شروع کرد. به گفته او پروژه «شهر زنده» از فروردین سال 1398 کلید خورد و تصویربرداری از شهرور 99 آغاز شد و یک سال طول کشید. او درباره اینکه در طول ساخت این مستند تهران را چطور دیده گفت: «قبل از این تجربه یک کار مستند به نام دست‌های آلوده را داشتیم که از شبکه مستند پخش شد. در طول پروژه رفته رفته شهری که زادگاه من نبود، به مرور که فیلم پیش می‌رفت و شناختم بیشتر می‌شد، علاقه‌ام به تهران بیشتر شد. در حین کار دست‌های آلوده به صورت خیلی محدود به تنوع زیستی تهران پرداخته بودم اما جرقه‌ای باعث شد به این فکر کنم که می‌شود مجموعه‌ای درباره تنوع زیستی شهر تهران ساخت. شهر زنده حاصل همان احساس تعلقی است که نسبت به تهران پیدا کرده‌ام. به این نتیجه رسیدم که تا چیزی را نشناسیم، دوستش نخواهیم داشت و تا دوستش نداشته باشیم، نگرانش نیستیم.»
با طرح انتقاداتی درباره تدوین، صدا و نریشن این مستند، نظری به این اشاره کرد که این فیلم به هنوز نسخه نهایی نیست و هنوز موسیقی و صداگذاری به صورت کامل انجام نشده. او هدف از ساخت فیلم را هم اینطور توضیح داد: «در پایان فیلم هدف را در نریشن گنجانده‌ایم. ما انسان‌ها در هوای آلوده می‌مانیم و در حاشیه زندگی می‌کنیم و با زباله می‌سازیم؛ با این حساب سازگارترین گونه‌ها هستیم. در این مستند می‌خواستیم تنوع زیستی را نشانه‌ای بگیریم از این که می‌شود در شهر زندگی کرد یا نه؟ پیام فیلم این بود که از بین رفتن تنوع زیستی شهر را غیرقابل سکونت می‌کند و باید این شاخص‌های طبیعی را حفظ کرد. شهری که تنوع زیستی چشمگیری دارد و زنجیره‌های حیات در آن کارکرد دارد و جمعیت‌ها توازن دارد، قابل سکونت و سالم است.»
فیلمی درباره حشرات تهران
در پنل تخصصی نقد و بررسی مستند شهر زنده با حضور کارشناسان، به موضوع پرداختن به حشرات در شهر زنده اشاره شد. علیرضا نادری، حشره‌شناس و پژوهشگر تنوع زیستی نیز در ادامه این صحبت‌ها گفت: «یکی از مسائلی که امروز در دنیا مطرح است، بحث بایوم‌هاست. امروز در جهان حدود 11 بایوم (جامعه محیط زیستی دارای آب و هوا و گیاهان و حیوانات خاص) عمده را شناسایی کرده‌ایم و از آن نام می‌بریم که 10 مورد آن طبیعی است. مورد یازدهم، بایوم شهری است که دانشمندان پذیرفته‌اند باید آن را به رسمیت بشناسند و بخشی از بایوم‌های طبیعی بدانند. چون چاره‌ای نیست. یک گونه به نام انسان آن را ساخته. در بایوم شهری، موجوداتی زیست می‌کنند که خود را با ما سازگار کرده‌اند.» او که از کارشناسان حاضر در ساخت این مستند بوده، با این توضیح گفت که نظری معتقد به این بود که در مستندهای ایرانی و بایوم‌های شهری، به موجوداتی که کمتر دیده شده‌اند، کمتر پرداخته شده و بر همین اساس گرایش به سمت موجوداتی که کمتر دیده شده‌اند در این مستند بیشتر بود.
نادری هم گفت: «در این مستند خواستیم لایه های پنهان تنوع زیستی را به تصویر بکشیم که به دلیل محدودیت‌ها، برنامه‌ریزی‌هایی که کرده بودیم به نتیجه نرسید و حشرات جای پستانداران و خزندگان را گرفت.»
راه مستندساز را سد می‌کنند
لیلا فولادوند، فیلمساز دیگر هم در پاسخ به پررنگ بودن حشرات در فیلم، به موانعی که بر سر راه مستندسازان است، اشاره کرد. او گفت: «مار در شرق تهران اجازه کار نداشتیم. در بسیاری از مناطق مجوز ورود نمی‌دادند. با اینکه اداره کل حراست برای ما کارت صادر کرده بود، در هیچ پارکی اجازه حضور نیافتیم، به جز پارک شهر. به راحتی از مشکلات قنبرآباد تصویر گرفتیم اما در شهر دوربین به سختی اجازه کار داشت. بسیاری از تصاویر هلی‌شات‌ها بدون مجوز بود، چون چاره‌ای نداشتیم. در اغلب نقاط تهران اجازه کار ندادند.» او مثال زد که با وجود دو ماه دوندگی و اجازه تصویربرداری در توچال ندادند و گفت: «سازمان‌ها و دستگاه‌های مختلف، عرصه‌های طبیعی را تصاحب کرده‌اند و به من فیلمساز اجازه ورود نمی‌دهند. بنابراین خلا تصاویر به دلیل این است که راه ما را سد می‌کردند.»
مرغ مینا، مرغ حق را کشت
کارشناسان در ادامه پرداختن به غذادهی بی‌رویه به سگ‌های بی‌صاحب و حمله سگ‌ها به حیات وحش تهران را در مستند ارزشمند دیدند و از پررنگ‌ کردن گونه‌های مهاجم در مستند گفتند. علیرضا شهرداری، فعال محیط زیست در این ارتباط گفت: «مسئله حیات وحش شهری به خوبی در مستند به نمایش درآمد. اینکه شهروندان بدانند گذشته از حیواناتی که در شهر می‌بینند، به جز سگ‌ها و گربه‌ها، چقدر حیات وحش شهری ارزشمند است و چطور با دخالت‌هایمان به حیات وحش و تنوع زیستی آسیب می‌زنیم، مهم است.» او به بخشی از فیلم که دو مرغ مینا، مرغ حقی را زخمی می‌کنند و از لانه بیرون می‌کنند اشاره کرد و به تصویر کشیدن موضوع گونه‌های مهاجم را ارزشمند دانست.
پرهام دیباج، فعال محیط زیست هم در ادامه گفت: «به موضوع گونه‌های فرال، سگ‌ها و نحوه رهاسازی‌شان در طبیعت به خوبی پرداخته شده بود. در حالی که می‌دانم وارد شدن به این بحث ممکن است چه هجمه‌ای علیه مستندساز به دنبال داشته باشد.» با این همه بعضی حاضران بر این نظر بودند که پلان‌هایی در مستند عکس این ماجرا را نشان داده؛ چندسکانس پایانی با طرح موضوع حمایت، روی تصویر غذادهی به سگ‌ها. کارشناسان در بخش دیگر به لزوم روایت‌گری و قصه‌پردازی بیشتر در مستند تاکید کردند و مثال‌هایی از مستندهای فتح‌الله امیری زدند.