بازدید از بلندترین «قله منظومه شمسی»، «سقوط آزاد در دره مارینر»، «6 ماه تجربه بی‌وزنی و اقامت در کپسول 5 ستاره مریخی» تنها با هزینه استثنایی نیم میلیون دلار! شاید به نظر خنده‌دار و عجیب برسد اما این‌ها جملاتی‌است که در آینده‌ای نه‌چندان دور بر روی بیلبوردهای تبلیغاتی خواهیم دید. در سال‌های اخیر بحث گردشگری فضایی به مقاصد مدار زمین، ماه و مریخ رنگ و بوی تازه‌ای گرفته است. فکر کردن به این مقاصد رویایی دیگر چندان عجیب نیست و در حال حاضر صورت مسئله از امکان‌پذیری چنین سفرهایی به چه زمانی و با چه هزینه‌ای، تغییر کرده است. «ناسا»، «اسپیس‌ایکس»، «بلو اوریجین»، «بوئینگ» و چندین شرکت دیگر در تلاش برای راه‌اندازی خط تجاری خود به مقصد کره ماه هستند، ناسا برای پروژه آرتمیس خود با چندین شرکت فضایی خصوصی برای انتقال فضانوردان به ماه همکاری می‌کند، اسپیس‌ایکس در پروژه بلندپروازانه استارشیپ قصد سفرهای پرجمعیت صد نفره به ماه و مریخ را دارد و ویرجین گلکتیک در مراحل نهایی راه‌اندازی سفرهای تجاری زیر مداری برای تجربه بی‌وزنی و تماشای کره زمین از فضا قرار دارد. همه این‌ موارد بحث گردشگری فضایی را به یکی از فرصت‌های اقتصادی مهم در آینده نزدیک تبدیل کرده و رقابت فضایی جدیدی را رقم زده است.از سوی دیگر عطش و اشتیاق انسان برای تجربه‌های شگفت‎انگیز هم زمینه‌ساز رشد این صنعت شده است. تحقیقات صورت گرفته نشان می‌دهد که دیدن زمین از فضا، تجربه بی‌وزنی و داشتن تجربه‌ای غیر‌معمول از مهم‌ترین دلایل علاقه انسان‌ها برای سفر به فضاست. البته برخی هم به دلیل خطرهای موجود، هزینه‌های سنگین و وجود مقاصد گردشگری زمینی تمایل چندانی به این سفرها ندارند و حتی مخالف آن هستند. اما درصد کمی از مخالفان دلیل دیگری دارند؛ مسائل محیط زیستی. با قوت گرفتن و عملی شدن اقدامات راه‌اندازی چنین سفرهایی بحث‌های محیط زیستی و عوارض این صنعت پرسود هم جدی‌تر شده و صدای مخالفان آن را بلند کرده‌است. گردشگری فضایی می‌تواند اثرات بزرگی بر آب‌وهوای زمین بگذارد. شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای نشان می‌دهد که دوده (حاصل از سوختن ناقص) موشک‌ها می‌تواند باعث افزایش درجه حرارت قطب‌ها و کاهش کلاهک یخی و بالا آمدن سطح دریا شود. دوده موجود در جو به راحتی نور خورشید را جذب می‌کند و باعث گرم شدن هوا می‌شود. همچنین دوده حاصل از موشک‌ها در ارتفاعی بالاتر از آن قرار دارد که از طریق بارش، ظرف چند روز از جو پاک شود و تا ده سال می‌تواند در جو باقی بماند. نیو ساینتیست در این‌باره نوشته است: در یک شبیه‌سازی برای نرخ هزار پرتاب در سال مشاهده شده که آلاینده‌های حاصل از این پرتاب‌ها به طور میانگین 0.2 درجه سانتی‌گراد و در زمستان 1 درجه سانتی‌گراد در سال، دمای هوا را در قطب‌ها افزایش می‌دهد و چنین افزایشی می‌تواند باعث کاهش 18 درصدی یخ‌های قطبی شود. درباره این اعداد و ارقام در مقالات مختلف اختلافاتی وجود دارد اما نتیجه مشترکی که در همه تحقیقات مشاهده شده‌است، تاثیرات قطعی و کلان این صنعت بر گرمایش جهانی است. شاید نرخ هزار پرتاب در سال عدد دور از انتظاری به نظر برسد اما با توجه به 114 پرتاب صورت گرفته در سال 2020 میلادی، چشم‌انداز هزار پرتاب در سال برای سال 2030 چندان عجیب نیست. همچنین پیش‌بینی می‌شود که تا سال 2030 نرخ گردشگران فضایی به 5 میلیون مسافر در سال می‌رسد. همه این آمار و ارقام زنگ خطر جدی را برای عوارض صنعت گردشگری فضایی به صدا در می‌آورد. بلندپروازی‌های بشر و اشتیاق به تجربه‌های نو و از سوی دیگر جنبه اقتصادی و پرسود گردشگری فضایی، رشد و توسعه این صنعت را امری اجتناب ناپذیر کرده است اما سوالی که به وجود می‌آید این است که تحقق این رویا به چه قیمتی برای بشر رقم خواهد خورد. حساسیت‌های پیش آمده درباره عوارض محیط زیستی گردشگری فضایی، شرکت‌های توسعه دهنده آن را وادار به مسئولیت‌پذیری و ارائه راهکارهایی برای توسعه پاک این صنعت کرده است. ما پیش از آن که به فضا برویم آن را آلوده کرده‌ایم. زباله‌های فضایی یکی از چالش‌های مهم در حوزه فناوری‌های فضاییست و از اولین نیازهای موجود، قابلیت استفاده مجدد از تمامی مراحل و فرایند پرتاب است. چیزی که این روزها یکی از مانورهای تبلیغاتی اسپیس‌ایکس در پرتاب‌های موشک فالکون 9 است. شرکت‌های دیگر نیز در پیشبرد و توسعه فناوری‌های خود، برگشت‌پذیری و قابلیت استفاده مجدد را در پیش گرفته‌اند. اما وقتی بحث آلاینده‌ها و گرمایش مطرح می‌شود داستان کمی پیچیده است. ویرجین گلکتیک در پاسخ به اعتراض‌ها و برآوردهای به عمل آمده از اثرات آلایندگی پروازهای اسپیس شیپ اعلام کرده که با استفاده از بیوسوخت‌ها آلایندگی حاصل از سفر 6 مسافر به فضا را به کمتر از آلایندگی یک مسافر در پرواز تجاری نیویورک به سنگاپور کاهش می‌دهد، هرچند که این شرکت حاضر نشده داده‌هایی را برای تایید این آمار منتشر کند. ایلان ماسک، بنیان‌گذار شرکت اسپیس ایکس هم اخیرا یک جایزه 100 میلیون دلاری برای فناوری جذب کربن در نظر گرفته است. اما آیا این ادعاها و اقدامات عملی بوده و به کاهش عوارض توسعه گردشگری فضایی کمک می‌کند یا صرفا جنبه نمایشی برای پیشبرد اهداف شرکت‌ها دارد؟ عطا مرادی، کارشناس حوزه فضایی در این باره به «پیام‌ما» می‌گوید: یکی از مهمترین معضلات پرتاب‌های فضایی سوخت‌های آلاینده جو است. نمونه‌ای از اثرات این آلاینده‌ها را در سایت فضایی بایکونور قزاقستان می‌توان مشاهده کرد که پرتاب‌های متعدد صورت گرفته در این منطقه، تا چندین کیلومتر پوشش گیاهی و جانوری را تحت تاثیر قرار داده و عملا ردپای حیات در اطراف آن را از بین برده است. از سوی دیگر با راه‌اندازی منظومه‌های ماهواره‌ای مثل استارلینک اسپیس ایکس که شامل چندین هزار ماهواره است، با گونه دیگری از آلودگی تحت عنوان آلودگی امواج الکترومغناطیس مواجه هستیم. هزاران ماهواره شبانه‌روز در حال ارسال امواج در فرکانس‌های مختلفی هستند که می‌تواند در زندگی بسیاری از گونه‌های جانوری اخلال ایجاد کند و یا باعث بروز عارضه‌ای ناشناخته بر جو زمین یا سلامت انسان شود.
مرادی راهکار استفاده از بیوسوخت‌ها برای کاهش آلاینده‌های مضر سوخت‌های معمول را ضروری می‌داند اما اشاره کرد که راندمان پایین این سوخت‌ها، شرکت‌های فعال در این زمینه را با چالش‌هایی برای پیشبرد اهداف مواجه کرده است و باید دید که آیا فناوری به سمتی پیش خواهد رفت که این سوخت‌ها بهره‌وری اقتصادی لازم را داشته باشند یا خیر. مرادی پروژه جذب کربن ایلان ماسک را ایده خوبی برای کنترل گرمایش می‌داند اما ثمربخشی این پروژه وابسته به اقدام مشترک دولت‌ها و تامین انرژی‌های لازم برای آن در سطح کلان و طولانی مدت است. به گفته او عامل مهم و تعیین کننده دیگر، مسائل اقتصادی است که مشخص می‌کند آیا چنین پروژه‌ای می‌تواند ادامه‌دار و ثمربخش باشد یا خیر. مرادی اضافه کرد که ایده‌های جدیدی در راستای توسعه صنعت فضایی پاک مطرح است که می‌توان نگاهی امیدوارانه به آن‌ها داشت. پروژه ماهواره‌های چوبی ژاپن در راستای کاهش آلودگی‌های ناشی از زباله‌های فضایی از جمله این موارد است.
مرادی در خصوص گردشگران فضایی عنوان کرد که در حال حاضر با راه‌اندازی خط تجاری کپسول‌های دراگون اسپیس ایکس افراد بسیاری در لیست انتظار سفر به ایستگاه فضایی هستند. همچنین ویرجین گلکتیک چندصد بلیت استارشیپ برای سفر زیر مداری را پیش‌فروش کرده است. مقصد بعدی برای گردشگران هم ماه و مریخ است که طرح‌های بسیاری برای تحقق آن در حال انجام است. اما با به ثمر رسیدن این بلندپروازی و ورود گسترده انسان به ماه و مریخ مشکلات جدیدی آغاز می‌شود.
منابع موجود در ماه برای استخراج سوخت‌های مبتنی بر آب مثل هیدروژن مایع و اکسیژن مایع در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته و دولت‌های مختلف در حال انجام پروژه‌های مختلفی برای بهره‌برداری از آن هستند و قطعا چنین اقدامی شدیدا بر محیط زیست آینده در ماه تاثیر می‌گذارد. همچنین پروژه‌های کلونیزه کردن ماه و مریخ و استخراج منابع مورد نیاز نیز هر دوی این کرات را با خطراتی مواجه می‌کند و در این صورت مشکلات زیست محیطی ما از یک کره فراتر رفته و در سایر سیارات هم با آن دست به گریبان می‌شویم. شاید هنوز برای گمانه‌زنی درباره چنین مواردی زود باشد اما تهدیدها و خطرات پیش‌رو نشان می‌دهد که پیش از هر اقدامی در چنین حوزه حساس و اثرگذاری باید تمامی جوانب را سنجید و با احتیاط کامل در پیشبرد آن گام برداشت تا بتوانیم با خیالی راحت بلیت دوطرفه‌مان به مریخ را رزرو کرده و از مسیر لذت ببریم!