محمد جواد ظریف، وزیر خارجه ایران در نشست خبری مشترک با چاوش اوغلو، وزیر خارجه ترکیه گفته است، توافق برجام در چارچوب بی‌اعتمادی متقابل نوشته شده است لذا ساز وکارهایی پیش‌بینی شد که اگر یک طرف توافق را اجرا نکرد طرف مقابل هم بتواند تعهدات خود در توافق را اجرا نکند.

ظریف گفت که آمریکا نه تنها تصمیم گرفت از توافق خارج شود، بلکه کسانی که به این توافق متعهد بودند را تحریم کند و تحت فشار قرار دهد. او گفته که این اقدام در واقع نمونه بارز قانون‌شکنی است و اقداماتی که ایران کرد بر اساس توافق برای جبران اقدامات طرف آمریکایی بود و به معنی تلاش ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای نیست: «ما از نظر اعتقادی و از نظر استراتژیک سلاح هسته‌ای را قبول نداریم و آن را باعث امنیت نمی‌دانیم. معتقدیم هرچه سریع‌تر باید سلاح‌های هسته‌ای توسط همه دارندگان سلاح هسته‌ای نابود شود.»
ظریف تاکید کرده که آمریکا از برجام خارج شده و تعهدات خود را نقض کرده است و اکنون هم وظیفه آمریکاست که به برجام بازگردد و تعهدات خود را اجرا کند: «به محض این‌که آمریکا تعهداتش را اجرا بکند و ما نفع اجرای این تعهدات را ببینیم، ما هم تعهدات خود را به طور کامل اجرا می‌کنیم و این در بالاترین سطح جمهوری اسلامی توسط رهبری اعلام شده است.» به گفته ظریف انتظار اعضای دولت جدید آمریکا مبنی بر این‌که ابتدا ایران باید به توافق برگردد، «نه منطقی است» و «نه هیچ‌گاه عملی می‌شود».
مقامات ایرانی، بارها بر این موضوع تاکید کرده‌اند که آمریکا باید به برجام بازگردد، تحریم‌ها را بردارد و سپس، ایران نیز به تعهدات خود عمل می‌کند. به گفته آن‌ها، بازگشت آمریکا به برجام، باید به معنای برداشته شدن تحریم‌ها باشد. ظریف پیشتر در مصاحبه‌ای گفته بود که بازگشت آمریکا به برجام، بدون برداشته‌شدن تحریم‌ها و بدون انجام تعهدات این کشور در قبال ایران، نه تنها مفید نیست بلکه می‌تواند برای جمهوری اسلامی ایران مضر هم باشد: «صرف بازگشت آمریکا به برجام در شرایط کنونی کفایت نمی‌کند. به‌خاطر این‌که برجام در شرایطی مذاکره شد که نوع دیگری از تحریم‌ها علیه ایران مطرح بود. بنابراین صرف بازگشت آمریکا به برجام کافی نیست و باید تحریم‌ها را بردارد.»
این در حالی است که آنتونی بلینکن، وزیر خارجه آمریکا در اولین کنفرانس خبری‌اش گفته است: «ایالات متحده می‌خواهد به توافق اتمی با جمهوری اسلامی بازگردد، اما ایران باید قدم اول را بردارد.» وزیر امور خارجه دولت بایدن همچنین گفته است، بعد از آن‌که ایران به این توافق بازگشت و تعهداتش را انجام داد، ایالات متحده هم تعهداتش را انجام خواهد داد و برای حصول یک توافق «طولانی‌تر و محکم‌تر» درباره مسائل «عمیقا مشکل‌ساز» تلاش خواهد کرد.

بن‌بست برجام

آمریکا و ایران در موضوع برجام، در دو موضع مختلف روبه‌روی هم قرار گرفته‌اند. سخنان بلینکن به این معناست که آمریکا قطعا به برجام بازخواهد گشت، چرا که بدون بازگشت به برجام، اجرای تعهدات آمریکا معنایی نخواهد داشت. بحث بر سر این است که اول چه کسی (ایران یا آمریکا) باید گام اول را بردارد. هر دو کشور می‌خواهند طرف مقابل گام نخست را بردارد؛ آمریکا می‌خواهد برجام را زمینه توافق‌های محکم‌تر در مورد موضوعات دیگر کند و ایران می‌گوید، بنا ندارد که در مورد موضوعات دیگر مثل برنامه موشکی، مذاکره کند.
بسیاری از سیاستمداران و تحلیل‌گران گمان می‌کردند که با رفتن دولت ترامپ، همه مشکلات در مورد برجام رفع، و همه مسائل در این رابطه، حل می‌شود. تا جایی که وقتی در نشست خبری رئیس‌جمهوری در روزهای پایانی آذر ماه، خبرنگار ان.بی.سی آمریکا از او درباره سخنان بایدن مبنی بر توافقی قدرتمندتر می‌پرسد، روحانی می‌گوید: «تعبیری که شما نقل کردید از آقای بایدن من نشنیدم که بگوید که اگر بخواهم برگردم باید یک توافق دیگر و قوی‌تری داشته باشیم. این حرف ترامپ است و حرف بایدن نیست. ترامپ همین را می‌گفت، می‌گفت این توافق را قبول نداریم و باید برگردیم به یک توافق قوی‌تر.»
حالا با سخنان آنتونی بلینکن، وزیر خارجه آمریکا شرایط و خواسته‌های طرفین، روشن‌تر شده و غبار خوشبینی، کم‌کم فرومی‌نشیند و اختلافات واقعی، خود را بهتر نشان می‌دهد؛ تا جایی که دیروز، دبیرکل سازمان ملل متحد، شرایط را به «بن‌بست» توصیف کرد. آنتونیو گوترش در یک کنفرانس خبری، از ایران و آمریکا دعوت کرد تا با یکدیگر برای خروج از «بن‌بست» برجام، همکاری کنند. گرچه او هم گفته که انتظار ندارد راه‌حلی فوری برای این موضوع پیدا شود.
آقای گوترش در پاسخ به سوالی مبنی بر امکان میانجی‌گری او میان ایران و آمریکا، گفت: «تمام کسانی که برجام را امضا کرده‌اند و طرف‌های دیگری که این مسئله برایشان مهم است باید با هم همکاری کنند تا بی‌اعتمادی را کاهش دهند و موانع و مشکلات را از سر راه بردارند.»
ایران یک سال پس از خروج امریکا از برجام از سال ۲۰۱۹ مرحله به مرحله از تعهداتش در این توافق عقب نشسته و اینک در حال غنی‌سازی ۲۰ درصدی اورانیوم و ساخت فلز اورانیوم است. اقدامی که ایران، آن را مطابق برجام و حق خود می‌داند که طبق برجام، در صورتی که طرف‌های دیگر برجام به تعهداتشان عمل نکنند، ایران نیز تعهداتش را کاهش دهد. اروپایی‌ها اما گرچه به صورت رسمی حرفی از نقض برجام نزده‌اند، در سخنان خود ایران را متهم می‌کنند که مطابق برجام عمل نکرده است.
با همه این تفاسیر، به نظر می‌رسد که دولت بایدن تلاش دارد به ایران نشان دهد که برای انجام تعهداتش در برجام، قاطع است؛ این را می‌توان از چیدمان وزارت خارجه و انتصاب رابرت مالی، به سمت نماینده ویژه دولت در امور ایران اشاره کرد. آقای مالی پیشتر دستیار باراک اوباما و یکی از اعضای اصلی و کلیدی تیم مذاکره کننده بر سر برنامه هسته‌ای ایران بود.
خبرگزاری رویترز نیز از قول یکی از مسئولان وزارت خارجه آمریکا که نامی‌از او برده نشده، گفته است: «آنتونی بلینکن اطمینان دارد که رابرت مالی و تیم تحت هدایتش بار دیگر موفق به انجام این ماموریت می‌شود.»