شیوع اعتیاد در میان کودکان و نوجوانان، بزرگ‌ترین تهدیدی است که یک جامعه می‌تواند با آن مواجه باشد؛ خطر این موضوع چه‌بسابه‌اندازه یک جنگ باشد. به همین دلیل، بسیاری از جوامع، شدیدترین نظام‌های مراقبتی را برای دور نگه‌داشتن کودکان و نوجوانان از این آسیب اجتماعی بزرگ به کار می‌گیرند.

اگرچه عمدتاً شیوع مواد مخدر در این طیف سنی به دلیل اعتیاد والدین آغاز می‌شود، اما دسترسی آسان به برخی مواد مانند «ناس»، به گفته مسئولان سازمان بهزیستی، ممکن است آغاز وابستگی و اعتیاد به مواد مخدر باشد؛ موضوعی که نه‌تنها زمینه‌ساز اعتیاد می‌شود، بلکه ممکن است موجب بیماری‌های دهان و دندان و حتی سرطان در میان آنان شود.

والدین، آغازگر اعتیاد در کودکان

«مصطفی محمدپور»، رئیس اداره بهزیستی کاشمر، با اشاره به گسترش اعتیاد در میان نوزادان و کودکان کم‌سن گفت: «اکثر مادرانی که به مواد مخدر اعتیاد دارند، به‌ویژه هنگامی که مادر معتاد نوزادی به دنیا می‌آورد، این نوزاد به‌طور ناخواسته از بدو تولد با اعتیاد متولد می‌شود. همچنین در خانواده‌هایی که پدر و مادر هر دو معتاد هستند، کودک در دوران کودکی و معمولاً تا حدود ۱۰سالگی بیشتر وقت خود را در خانه می‌گذراند ـ به دلیل قرار گرفتن مداوم در معرض دود مواد مخدر که اصطلاحاً «دودخور شدن» نامیده می‌شود، به مصرف مواد روی می‌آورد و علائم و حالات بیماری یک فرد معتاد را در خود بروز می‌دهد.»

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایلنا، محمدپور همچنین در خصوص نوزادان نیز اظهار کرد: «در خصوص کودکان و نوزادانی که با آن‌ها سروکار داریم، عمدتاً مشاهده می‌شود که پدر و مادر معتاد هستند. نوزاد یا به دلیل اعتیاد مادر، معتاد به دنیا می‌آید یا در محیطی که هر دو والد مصرف‌کننده مواد مخدر هستند، به علت استنشاق دود و آلودگی خانواده به مواد، دچار اعتیاد می‌شود؛ زیرا همواره در کنار پدر و مادر قرار دارد.» او افزود: «با خانواده‌هایی روبه‌رو هستیم که به‌ویژه مادر دچار اعتیاد شده است. تعداد قابل‌توجهی از این کودکان، معتاد خانگی محسوب می‌شوند و ما در آن‌ها مداخله می‌کنیم. خانواده برای ما از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و در راستای قانونی که ما را متولی حمایت از کودکان و نوجوانان قرار داده، پاک بودن مادر در خانواده برایمان بسیار ضروری است. بااین‌حال، گاه مشاهده می‌کنیم که پدر و مادر هر دو معتاد هستند و در چنین شرایطی، فرزند به‌طور اجتناب‌ناپذیری دچار اعتیاد می‌شود.» این مسئول سازمان بهزیستی در خراسان همچنین نسبت به مصرف ماده «ناس» و دسترسی آسان به آن هشدار داد و گفت: «اگر گروه سنی کودکان و نوجوانان را تا ۱۸ سال در نظر بگیریم، مشاهده می‌شود که از دوره دوم ابتدایی و به‌ویژه در دوره اول متوسطه، مواد مخدری مانند ناس در میان دانش‌آموزان مدارس مصرف می‌شود. حتی در مواردی در دوره دوم ابتدایی نیز مصرف ناس آغاز شده است.» محمدپور تصریح کرد: «در حال حاضر، آنچه در میان دانش‌آموزان رایج شده و زمینه‌ساز ایجاد وابستگی به مواد مخدر می‌گردد، از مصرف مواد مخدر ناس آغاز می‌شود. متأسفانه دسترسی کودکان به این ماده بسیار آسان است، زیرا فروش آن جرم محسوب نمی‌شود و به‌عنوان ماده مخدر شناخته نشده است. در نتیجه، در سوپرمارکت‌ها یافت می‌شود و دانش‌آموزان نیز به‌سادگی به آن دسترسی پیدا می‌کنند.»

ناس، ظاهری آرام و باطنی خطرناک

«نسیم صادقی»، دکترای مطالعات اعتیاد و درمانگر سوءمصرف مواد مخدر، در گفت‌وگو با «پیام ما»، ضمن هشدار نسبت به افزایش مصرف «ناس» و تبلیغ برخی مواد محرک در فضای مجازی، تأکید کرد: «این ماده، برخلاف تصور برخی افراد، در گروه مواد مخدر سنتی مانند تریاک و هروئین قرار نمی‌گیرد، بلکه در دسته مواد محرک است و مصرف آن می‌تواند علاوه بر ایجاد وابستگی، عوارض جدی جسمی، روانی و اجتماعی به همراه داشته باشد.»

او با بیان اینکه ناس معمولاً به‌صورت جویدنی یا با قرار گرفتن روی لثه مصرف می‌شود، گفت: «ناس به‌گونه‌ای استفاده می‌شود که ترکیبات آن به‌تدریج و در مدت‌زمان طولانی از طریق مخاط دهان جذب بدن شود؛ به همین دلیل، اثر آن به‌صورت آهسته و مداوم ظاهر می‌شود.» به گفته صادقی، مصرف ناس در برخی کشورها، از جمله افغانستان، به‌اندازه‌ای رواج دارد که بسیاری آن را مانند یک محصول عادی و روزمره می‌شناسند و حتی حساسیت چندانی نسبت به مصرف آن وجود ندارد: «در ایران نیز این ماده سابقه مصرف طولانی دارد و سال‌ها پیش بیشتر توسط برخی کارگران و افرادی که به دنبال افزایش توان جسمی برای انجام کارهای سنگین بودند، استفاده می‌شد، اما در سال‌های اخیر، به دلیل عرضه در قالب‌های جدید و شباهت ظاهری آن به آدامس، توجه بیشتری را به خود جلب کرده است.»

این درمانگر اعتیاد با اشاره به ترکیبات ناس اظهار کرد: «رسوبات آهک، خاکستر و مواد قلیایی در این ماده وجود دارد، مهم‌ترین علت بروز آسیب‌های دهان و دندان است. مصرف مداوم ناس می‌تواند باعث تحلیل لثه، پوسیدگی دندان، زخم‌های مزمن دهانی و التهاب مخاط دهان شود. حتی در برخی مصرف‌کنندگان، شدت آسیب‌ها به‌اندازه‌ای است که احتمال ابتلا به سرطان‌های دهان و حفره دهانی نیز افزایش پیدا می‌کند؛ چنان‌که بسیاری از افرادی که برای درمان وابستگی به ناس مراجعه می‌کنند، در کنار مشکل اعتیاد، از بیماری‌های دهان و دندان نیز شکایت دارند.»

صادقی درباره نحوه ایجاد وابستگی به این ماده نیز توضیح داد: «ناس مانند سایر مواد محرک، در ابتدای مصرف باعث افزایش هوشیاری، تمرکز، احساس نشاط و کاهش خستگی می‌شود. همین ویژگی موجب شده است برخی افراد، به‌ویژه کسانی که ساعت‌های طولانی کار می‌کنند، تصور کنند این ماده توان جسمی آن‌ها را افزایش می‌دهد. اما این اثر موقتی است و با ادامه مصرف، بدن نسبت به آن مقاوم می‌شود. در نتیجه، فرد برای رسیدن به همان احساس اولیه ناچار است مقدار مصرف را افزایش دهد؛ روندی که وابستگی را تشدید می‌کند و ترک آن را دشوارتر می‌سازد.» او افزود: «افزایش ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون، تپش قلب، کاهش اشتها و اختلال در خواب، از جمله عوارض شایع مصرف ناس است. همچنین در صورت مصرف طولانی‌مدت یا در مقادیر زیاد، احتمال بروز عوارض روانی مانند توهم، هذیان، بی‌قراری و سایر اختلالات روان‌پزشکی نیز وجود دارد.» به گفته صادقی، بسیاری از مصرف‌کنندگان در ابتدا تصور می‌کنند با مصرف ناس عملکرد بهتری خواهند داشت، اما پس از مدتی نه‌تنها این اثر از بین می‌رود، بلکه وابستگی و عوارض جسمی و روانی جای آن را می‌گیرد.
ممنوعیت به‌رغم فروش آسان
این دکترای مطالعات اعتیاد با تأکید بر اینکه ناس ماده‌ای قانونی نیست، گفت: «خریدوفروش این ماده ممنوع است، اما مانند بسیاری از مواد مخدر و روان‌گردان، از طریق شبکه‌های قاچاق و بازارهای غیررسمی به دست مصرف‌کنندگان می‌رسد و همین دسترسی نسبتاً آسان، یکی از عوامل افزایش مصرف آن است.»

عادی‌سازی مصرف در کودکان

صادقی در ادامه به تأثیر مصرف مواد در حضور کودکان پرداخت و گفت: «مهم‌ترین آسیبی که در این شرایط ایجاد می‌شود، عادی‌سازی مصرف مواد است. وقتی کودک بارها شاهد مصرف سیگار، ناس یا سایر مواد از سوی والدین یا اعضای خانواده باشد، به‌تدریج قبح این رفتار در ذهن او از بین می‌رود و مصرف این مواد را بخشی طبیعی از زندگی روزمره تلقی می‌کند. در چنین شرایطی، والدین در آینده برای منع فرزند خود از مصرف مواد با دشواری بیشتری مواجه خواهند شد، زیرا رفتار خودشان به الگویی برای کودک تبدیل شده است.»
او تأکید کرد: «این مسئله تنها به مواد مخدر محدود نیست و حتی مصرف سیگار در حضور کودکان نیز می‌تواند نگرش آن‌ها را نسبت به دخانیات تغییر دهد و احتمال گرایش به مصرف را در سال‌های بعد افزایش دهد. به گفته این درمانگر اعتیاد، کودکان بیش از آنکه از توصیه‌های والدین تأثیر بگیرند، از رفتار آن‌ها الگو می‌گیرند.» صادقی همچنین درباره قرار گرفتن کودکان در معرض دود مواد گفت: «کودکانی که به‌طور غیرمستقیم دود سیگار یا مواد را استنشاق می‌کنند، در اصطلاح «مصرف‌کننده غیرفعال» هستند و در معرض عوارض جسمی ناشی از این دود قرار می‌گیرند. هرچند قرار گرفتن در معرض دود به‌تنهایی به معنای اعتیاد نیست، اما می‌تواند سلامت کودک را با خطرات متعددی روبه‌رو کند. از سوی دیگر، اگر کودک یا نوجوان مصرف مستقیم مواد را تجربه کند، احتمال وابستگی در سنین پایین بسیار زیاد خواهد بود و این موضوع می‌تواند زمینه‌ساز بروز اختلالات شخصیتی، رفتارهای پرخاشگرانه، مشکلات رفتاری و اختلالات روان‌پزشکی در سال‌های بعد شود.»

تبلیغ آسان در شبکه‌های اجتماعی

او همچنین نسبت به تبلیغ مواد و فرآورده‌های به‌اصطلاح انرژی‌زا و مواد محرک و شبه‌مخدر در شبکه‌های اجتماعی هشدار داد و گفت: «متأسفانه برخی بلاگرها و حتی افرادی که خود را پزشک یا متخصص معرفی می‌کنند، بدون پشتوانه علمی اقدام به تبلیغ انواع محصولات مانند قارچ‌های به‌اصطلاح انرژی‌زا، کپسول‌های افزایش تمرکز و سایر فرآورده‌هایی می‌کنند که ادعا می‌شود توان ذهنی و جسمی افراد را افزایش می‌دهد. این در حالی است که بسیاری از این ادعاها نه مبنای علمی دارند و نه مجوز قانونی و می‌توانند مصرف‌کنندگان، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، را به سمت استفاده از مواد محرک سوق دهند.» عضو کانون درمانگران اعتیاد با تأکید بر اینکه فضای مجازی به یکی از مهم‌ترین مسیرهای ترویج الگوهای نادرست مصرف مواد تبدیل شده است، اظهار کرد: «دسترسی آسان کودکان و نوجوانان به محتوای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه بخش اکسپلور، ضرورت نظارت بر این فضا را دوچندان کرده است. لازم است نهادهای مسئول، به‌ویژه پلیس فتا، با رصد مستمر این محتواها، از تبلیغ و فروش محصولات فاقد مجوز و ترویج مصرف مواد جلوگیری کنند و با افرادی که با انگیزه‌های مالی سلامت جامعه را به خطر می‌اندازند، برخورد قانونی داشته باشند.» صادقی با اشاره به تغییر الگوی مصرف مواد در سال‌های اخیر گفت: «برخلاف گذشته که مواد سنتی مانند تریاک و هروئین سهم بیشتری در الگوی اعتیاد داشتند، امروز گرایش به سمت مواد محرک و محصولاتی مانند ناس افزایش یافته است. به همین دلیل، آگاه‌سازی خانواده‌ها، آموزش کودکان و نوجوانان، افزایش سواد رسانه‌ای و نظارت مؤثر بر فضای مجازی، بیش از هر زمان دیگری برای پیشگیری از گسترش مصرف این مواد ضروری است.»

مصرف سیگار می‌تواند مسیر ورود به اعتیاد باشد

ویپینگ؛ بررسی علمی خطرات و راهکارهای اصولی برای ترک وابستگی