در سال‌هایی که فشار تغییر اقلیم، کاهش منابع آب، فرسایش خاک و اختلال در زنجیره تأمین جهانی غذا هم‌زمان شدت گرفته‌اند، امنیت غذایی دیگر صرفاً یک موضوع تولیدی یا تجاری نیست، بلکه به یکی از محورهای اصلی تاب‌آوری کشورها تبدیل شده است؛ به‌ویژه در منطقه خاورمیانه که وابستگی به واردات غذا و آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های بیرونی بالاست.

در چنین شرایطی، کشورهایی مانند لبنان که بخش مهمی از نیاز غذایی خود را از واردات تأمین می‌کنند، بیش از دیگران تحت‌تأثیر نوسانات بازار جهانی، بحران‌های مالی و اختلال در مسیرهای تجاری قرار دارند. لبنان طی سال‌های اخیر با بحران اقتصادی، کاهش ارزش پول ملی، آسیب‌های ناشی از انفجار بندر بیروت و سپس پیامدهای جنگ و ناامنی‌های منطقه‌ای روبه‌رو بوده است؛ مجموعه‌ای از عوامل که فشار بر دسترسی پایدار به غذا را افزایش داده است.
در میان بخش‌های مختلف روابط اقتصادی ایران و لبنان، کشاورزی و صنایع غذایی جایگاه ویژه‌ای دارند. اگرچه در افکار عمومی روابط اقتصادی ایران و لبنان بیشتر با حوزه‌هایی مانند انرژی، خدمات فنی یا حتی همکاری‌های سیاسی شناخته می‌شود، اما آمارها تصویر دیگری ارائه می‌کنند. در سال ۲۰۲۵، میوه و خشکبار با ۲۴ میلیون دلار، دومین کالای صادراتی ایران به لبنان بود و پس از فلزات و محصولات فولادی قرار گرفت. همچنین صادرات فرآورده‌های غذایی و نوشیدنی به ۵.۸۲ میلیون دلار و صادرات محصولات لبنی به ۱.۸۶ میلیون دلار رسید.

مجموع این سه گروه کالایی به حدود ۳۱.۷ میلیون دلار می‌رسد؛ رقمی که نزدیک به ۴۲ درصد کل صادرات ایران به لبنان است. به بیان دیگر، نزدیک به نیمی از صادرات ایران به لبنان مستقیماً به بخش کشاورزی و صنایع غذایی مرتبط است. این سهم بالا نشان می‌دهد که کشاورزی صرفاً یکی از بخش‌های تجارت دوجانبه نیست، بلکه یکی از پایه‌های اصلی آن و بخشی از زنجیره تأمین غذا در سطح منطقه به شمار می‌رود.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که وضعیت بازار غذایی لبنان موردتوجه قرار گیرد. در همین حال، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) بخش مهمی از برنامه‌های خود در لبنان را بر حمایت از کشاورزان، توسعه زنجیره‌های ارزش کشاورزی، افزایش تاب‌آوری تولیدکنندگان و تقویت امنیت غذایی متمرکز کرده است؛ رویکردی که نشان می‌دهد امنیت غذایی همچنان یکی از دغدغه‌های اصلی این کشور است.

با وجود این شرایط، لبنان همچنان بازاری متکی بر واردات باقی‌مانده است. همین ویژگی باعث شده است که محصولات غذایی و کشاورزی ایران بتوانند در این کشور جایگاه قابل‌توجهی پیدا کنند. رشد صادرات خشکبار و محصولات غذایی ایران در سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که بازار لبنان همچنان برای این کالاها ظرفیت جذب دارد. صادرات خشکبار ایران به لبنان در سال ۲۰۲۵ به ۲۴ میلیون دلار رسید که نسبت به سال قبل حدود ۳۱ درصد افزایش را نشان می‌دهد. همچنین صادرات فرآورده‌های غذایی و نوشیدنی نیز نسبت به سال قبل حدود ۲۱ درصد رشد داشته است.

بااین‌حال، مهم‌ترین نکته در گزارش سفارت ایران در بیروت که به‌تازگی منتشر شده؛ نه حجم فعلی صادرات، بلکه ظرفیت‌های استفاده‌نشده تجارت میان دو کشور است. این گزارش با استناد به داده‌های مرکز تجارت بین‌الملل (ITC) برآورد می‌کند که در صورت تسهیل تجارت و رفع بخشی از موانع موجود، ایران می‌تواند دست‌کم ۱۰ درصد از بازار وارداتی ۲۱.۶۷ میلیارددلاری لبنان را تأمین کند. هرچند این رقم یک برآورد بالقوه است و نه حجم واقعی تجارت، اما تصویری از فاصله میان ظرفیت‌های موجود و وضعیت فعلی ارائه می‌دهد.

بررسی جزئیات این ظرفیت‌ها در بخش کشاورزی و صنایع غذایی نیز قابل‌توجه است. بر اساس نقشه ظرفیت صادراتی ایران به لبنان، حدود ۳۰ درصد ظرفیت صادرات مواد غذایی ایران به این کشور همچنان بلااستفاده مانده است. این رقم برای محصولات لبنی به ۷۴ درصد و برای ماهی و محصولات شیلاتی به ۳۵ درصد می‌رسد. به‌عبارت‌دیگر، حتی در حوزه‌هایی که ایران هم مزیت تولید دارد و هم سابقه حضور در بازار لبنان را، هنوز بخش مهمی از ظرفیت صادراتی بالفعل نشده است.

گزارش سفارت برخی دلایل این وضعیت را نیز برمی‌شمارد. از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به هزینه بالای حمل‌ونقل و نبود روابط کارگزاری بانکی اشاره کرد. بر اساس این گزارش، نسبت هزینه حمل به ارزش صادرات ایران به لبنان حدود ۲۵ درصد برآورد می‌شود؛ رقمی که از میانگین جهانی بالاتر است و می‌تواند بر رقابت‌پذیری برخی کالاها اثر بگذارد.

در کنار این عوامل، شرایط عمومی اقتصاد لبنان نیز همچنان بر فضای کسب‌وکار سایه انداخته است. بحران مالی چند سال اخیر، کاهش قدرت خرید خانوارها و نااطمینانی‌های ناشی از تنش‌های امنیتی، محیط فعالیت تجاری را پیچیده‌تر کرده است. بااین‌حال، آمارهای موجود نشان می‌دهد که حتی در چنین شرایطی نیز صادرات ایران به لبنان در سال ۲۰۲۵ رشد قابل‌توجهی داشته و به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۳ نزدیک شده است.

در نهایت، داده‌های موجود یک واقعیت روشن را نشان می‌دهد: کشاورزی و صنایع غذایی یکی از مهم‌ترین پیوندهای اقتصادی ایران و لبنان به شمار می‌روند. سهم ۴۲ درصدی این بخش از کل صادرات ایران به لبنان، رشد صادرات خشکبار و مواد غذایی و همچنین ظرفیت‌های استفاده‌نشده در حوزه غذا، لبنیات و شیلات، همگی نشان می‌دهد که آینده تجارت دو کشور بیش از آنکه به ایجاد بازارهای جدید وابسته باشد، به بهره‌گیری بهتر از ظرفیت‌های موجود گره‌خورده است؛ ظرفیتی که در نهایت به مسئله بزرگ‌تر یعنی امنیت غذایی در منطقه بازمی‌گردد.