در سال‌های اخیر، شهرهای بزرگ با چالش‌های پیچیده‌ای مانند آلودگی هوا، ترافیک، کاهش تحرک روزانه و وابستگی فزاینده به خودروهای شخصی مواجه بوده‌اند. در چنین شرایطی، توسعه شیوه‌های حمل‌ونقل پایدار به یکی از مهم‌ترین محورهای سیاست‌گذاری شهری تبدیل شده است. در میان راهکارهای موجود، دوچرخه اشتراکی به‌عنوان یکی از ابزارهای مؤثر برای گسترش حمل‌ونقل فعال، می‌تواند نقش مهمی در تغییر الگوی جابه‌جایی شهروندان ایفا کند. بااین‌حال، تجربه شهرهای مختلف نشان داده است که موفقیت این سیستم صرفاً با تأمین تعدادی دوچرخه و ایجاد چند ایستگاه محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند شناخت دقیق شرایط اجتماعی، کالبدی و رفتاری کاربران است.

در این میان، دانشگاه‌ها می‌توانند یکی از مناسب‌ترین بسترها برای آغاز و توسعه سیستم‌های دوچرخه اشتراکی باشند. محیط‌های دانشگاهی، به‌دلیل حضور جمعیت جوان، سفرهای روزانه منظم، فاصله‌های کوتاه‌تر میان مقصدهای مختلف و آمادگی بیشتر دانشجویان برای پذیرش تغییرات، ظرفیت بالایی برای ترویج شیوه‌های حمل‌ونقل فعال دارند. به همین دلیل، بسیاری از دانشگاه‌های جهان تلاش کرده‌اند با ایجاد زیرساخت‌های مناسب، ارائه خدمات دوچرخه اشتراکی و حمایت از فرهنگ سفرهای غیرموتوری، پردیس‌های خود را به محیط‌هایی انسان‌محورتر تبدیل کنند.

در پژوهشی که در دوره کارشناسی درباره حمل‌ونقل فعال دانشجویان و با مطالعه موردی پردیس «دانشگاه تهران» انجام دادم، تلاش شد عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، از دریچه تجربه زیسته آنان بررسی شود. یافته‌های پژوهش نشان داد که اگرچه بسیاری از دانشجویان نگاه مثبتی به استفاده از دوچرخه دارند و آن را روشی سالم، کم‌هزینه و سازگار با محیط‌زیست می‌دانند، اما در عمل، مجموعه‌ای از موانع سبب می‌شود این تمایل به رفتار واقعی تبدیل نشود.

یکی از مهم‌ترین این موانع، کمبود زیرساخت‌های مناسب بود. بسیاری از دانشجویان معتقد بودند که نبود مسیرهای اختصاصی، پارکینگ‌های ایمن و امکانات پشتیبان، استفاده روزمره از دوچرخه را دشوار و پرریسک می‌کند. در کنار آن، یکپارچه‌نبودن شبکه دسترسی نیز به‌عنوان چالشی جدی مطرح شد؛ به این معنا که حتی اگر بخشی از مسیر برای دوچرخه مناسب باشد، گسست مسیرها، تقاطع‌های نامناسب و نبود ارتباط میان خوابگاه‌ها، دانشکده‌ها، ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی و سایر مقاصد دانشگاهی، کارایی دوچرخه را کاهش می‌دهد. از سوی دیگر، نگرانی‌های ایمنی، ازجمله سرعت بالای خودروها، نبود امنیت کافی در برخی مسیرها و ترس از وقوع تصادف، یکی از اصلی‌ترین عوامل بازدارنده برای استفاده از دوچرخه بود. علاوه‌براین، موانع فرهنگی و اجتماعی نیز نقش پررنگی در تصمیم دانشجویان داشت. از نگاه برخی مشارکت‌کنندگان، هنوز دوچرخه‌سواری به‌عنوان یک شیوه عادی جابه‌جایی در محیط دانشگاهی پذیرفته نشده است و برخی هنجارهای اجتماعی، به‌ویژه برای دانشجویان دختر، همچنان مانعی برای گسترش این شیوه سفر به شمار می‌رود. این یافته‌ها نشان می‌دهد که توسعه سیستم‌های دوچرخه اشتراکی دانشجویی را نباید صرفاً به خرید دوچرخه یا ایجاد چند ایستگاه محدود کرد. موفقیت این سیستم زمانی امکان‌پذیر است که بخشی از یک سیاست جامع حمل‌ونقل فعال باشد؛ سیاستی که هم‌زمان به ایجاد شبکه‌ای پیوسته و ایمن، تأمین زیرساخت‌های موردنیاز، اتصال دوچرخه به حمل‌ونقل عمومی و ارتقای فرهنگ استفاده از آن توجه کند. به بیان دیگر، مسئله اصلی تنها «در دسترس بودن دوچرخه» نیست، بلکه فراهم‌کردن شرایطی است که دانشجو بتواند با اطمینان، امنیت و سهولت، دوچرخه را به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی جابه‌جایی روزانه خود انتخاب کند. دانشگاه‌ها همچنین می‌توانند نقش آزمایشگاه‌های کوچک شهری را ایفا کنند. اجرای موفق یک سیستم دوچرخه اشتراکی در یک محیط دانشگاهی، امکان ارزیابی رفتار کاربران، شناسایی مشکلات و اصلاح سیاست‌ها را پیش از توسعه در مقیاس شهری فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، دانشجویانی که امروز تجربه استفاده از حمل‌ونقل فعال را در دانشگاه به دست می‌آورند، می‌توانند در آینده نیز رفتارهای پایدارتر و آگاهانه‌تری در شهر داشته باشند.

بنابراین، توسعه سیستم‌های دوچرخه اشتراکی دانشجویی را نباید صرفاً اقدامی برای جابه‌جایی چند هزار دانشجو دانست، بلکه می‌توان آن را گامی در جهت تغییر فرهنگ حمل‌ونقل و حرکت به‌سوی دانشگاه‌ها و شهرهایی سالم‌تر، پایدارتر و انسان‌محورتر تلقی کرد. دانشگاه‌ها می‌توانند نقطه شروع این تغییر باشند؛ به‌شرط آنکه توسعه دوچرخه اشتراکی همراه با برنامه‌ریزی جامع، بهبود زیرساخت و توجه به تجربه واقعی کاربران دنبال شود.

تهــــــران، شهر بدون رکاب