با گذشت بالغ بر دو ماه و نیم از شروع جنگ، رکود در گردشگری کشورهای منطقه خاورمیانه ادامه دارد و هیچ پیش‌بینی دقیقی برای پایان این وضعیت صورت نگرفته و همه چیز در ابهام پیش می‌رود و اعداد و ارقام خسارات هر روز بزرگ‌تر می‌شوند. روند سینوسی جنگ و تکرار روند مذاکره/ آتش‌بس/ جنگ، نه‌تنها شهروندان کشورهای درگیر جنگ که سرمایه‌گذاران و ذی‌نفعان گردشگری را هم به تنگ آورده است. از طرفی موضوع تنگه هرمز و همچنین وضعیت پروازها در خاورمیانه باعث شده دامنه تأثیر این جنگ به کشورهایی که بسیار دورتر از این منطقه هستند هم برسد. برخی آمارها نشان می‌دهد باتوجه‌به افزایش هزینه بلیت در پی گران‌شدن سوخت هواپیما و دورتر شدن مسیر پروازها به دلیل بسته‌بودن آسمان خاورمیانه؛ تداوم این جنگ تبعات جهانی بسیار گسترده‌تری در صنعت گردشگری دنیا خواهد داشت.

اعراب؛ انباشت خسارات

جنگی که قرار بود چند هفته طول بکشد، حالا بعد از نزدیک به سه ماه هنوز بلاتکلیف است. هنوز خلیج‌فارس عرصه آتش‌افروزی است. هنوز طرفین جنگ با زبانی که بوی صلح نمی‌دهد با رسانه‌ها صحبت می‌کنند و بازار جنگ‌طلبان هم داغ است. در این میان اما صنعت گردشگری منطقه که بسیاری از نهادهای بین‌المللی در ابتدای سال ۲۰۲۶ به آن خوش‌بین بودند و پیش‌بینی می‌کردند که سالی پررونق را در پیش داشته باشد، حالا دچار رکودی همه‌جانبه و خساراتی هنگفت است. پیش از شروع جنگ حدود ۵ درصد از کل گردشگران بین‌المللی و ۱۴ درصد از ترافیک ترانزیت دنیا در آمارهای خاورمیانه ثبت می‌شد. در نتیجه باید گفت طیف وسیعی از خسارات در پی بروز درگیری در این منطقه، متوجه گردشگری جهان است؛ از وضعیت خطوط هوایی تا ضریب اشغال هتل‌ها و شرایط فرودگاه‌ها و کشتی‌های تفریحی و… بر این حوزه تأثیر مستقیم دارد. تعطیلی طولانی‌مدت فرودگاه‌های دبی، ابوظبی، دوحه و بحرین که روزانه بالغ بر ۶۰۰ هزار مسافر را جابه‌جا می‌کردند؛ در دو ماه گذشته تأثیر چشمگیری بر ارتباطات منطقه و جهان داشت. از طرفی بسیاری از شرکت‌های بزرگ هواپیمایی، پروازهای خود را به کشورهای منطقه به حالت تعلیق درآورده‌اند. ایرلاین‌های بزرگ از جمله «ایرفرانس»، «لوفت‌هانزا» و «کی‌ال‌ام» اعلام کرده‌اند که تعلیق پروازهای خود به فرودگاه‌های بزرگ منطقه را تا ۲۰ می ۲۰۲۶ (۳۰ اردیبهشت‌ماه) تمدید کرده‌اند.

آمارهای رسمی از خسارات چندمیلیارددلاری که به گردشگری امارات وارد شده می‌گویند. برخی تحلیل‌ها تخمین زده‌اند که این خسارت فقط در دبی روزانه به بیش از ۶۰۰ میلیون دلار می‌رسد. سایت «Middle East Eye» در گزارشی اعلام کرده است ترافیک مسافری فرودگاه‌های دبی در سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۵ حداقل ۲.۵ میلیون نفر و در ماه مارس ۶۶ درصد کاهش داشته است.

«خبرگزاری AFP» هم در روزهای گذشته با انتشار تصاویری از خرابه‌های شهر «رومی جِرَش» در شمال و شهر «پترا» در جنوب اردن؛ به تأثیرات درگیری‌های خاورمیانه بر گردشگری پرداخته و به نقل از یکی از مسئولان اردن نوشته بود که «سایت باستانی پترا، در دو ماه ابتدایی سال ۲۰۲۶، پذیرای بیش از ۱۱۲ هزار گردشگر بود؛ اما جنگ همه چیز را تغییر داد. تعداد گردشگرانی که پس از شروع جنگ به پترا آمدند، به ۲۸ تا ۳۰ هزار نفر کاهش پیدا کرده است.»
عربستان که چند سالی در حال سرمایه‌گذاری‌های کلان برای توسعه و رونق گردشگری بود، حالا به طور غیرمستقیم تاوان جنگ منطقه‌ای را با خسارات بخش گردشگری می‌دهد. مصر هم که سال ۲۰۲۵ را با اتفاقاتی بزرگ در زمینه جذب گردشگران از تمام دنیا سپری کرده بود، حالا اسیر ناامنی خاورمیانه است. اعداد روزانه تغییر می‌کنند. آنچه ثابت است، خسارات هنگفتی است که انباشته می‌شود و کسی نمی‌داند چگونه و در چه زمانی قرار است جبران شود.

ایران؛ استمرار رکود

رکود و خسارات به بخش گردشگری برای ایران مقوله تازه‌ای نیست. ایران نزدیک به هفت سال است درگیر بحران‌های پی‌درپی است. بحران‌هایی که در کنار تمام تبعات ریز و درشتشان، بخش گردشگری ایران را به‌رغم ظرفیت‌های کم‌نظیرش، هر روز نحیف‌تر و آسیب‌پذیرتر کردند. دو جنگ تمام‌عیار در یک سال هم آخرین ضربه و کاری‌ترین ضربه بر این تن نحیف بود. معاون گردشگری کشور اعلام کرده است که خسارات فیزیکی جنگ به بخش گردشگری ۵۶۰ میلیارد تومان بوده است. هرچند این رقم هم مثل بسیاری از اعداد و ارقام بخش گردشگری مبنای دقیقی ندارد. اما آنچه بدون اعداد و ارقام می‌شود تأیید کرد، میزان گسترده خسارات به بخش گردشگری ایران در سال ۱۴۰۴ است. این خسارات از سال ۹۸ با قطعی اینترنت شروع شدند و تا اسفند ۱۴۰۴ تداوم داشتند. حالا هم رقم‌های بی‌پایه تنها از خسارات فیزیکی می‌گویند.

در همین شرایط معاون گردشگری کشور از «آمادگی کامل زیرساخت‌ها و برنامه‌ریزی‌های راهبردی در حوزه گردشگری» و اینکه «ایران با فروکش‌کردن شرایط جنگی و تثبیت وضعیت، مهیای میزبانی گسترده از گردشگران خارجی خواهد بود.» می‌گوید. شاید از نظر ایشان مسئله ازدست‌دادن سرمایه انسانی در بخش گردشگری موضوع مهمی نباشد. مسئله‌ای که در هفت سال گذشته از مرز بحران عبور کرده است. اعتماد گردشگران و احساس امنیت آنها هم فاکتور دیگری است که در اظهارات معاون وزیر گردشگری چندان موردتوجه نبوده، البته که میزبانی گسترده از گردشگران آرزوی تمام کسانی است که دل در گرو مهر ایران دارند؛ اما نگاه واقع‌بین به مشکلات باعث ارائه راهکار درست‌تری برای حل آنها می‌شود؛ رؤیاپردازی راه به بیراهه بردن است. آن چیزی که سال‌هاست در گردشگری ایران تبدیل به رویه‌ای مرسوم شده است.

ترکیه؛ برنده بحران

در روزهایی که پروازها در بزرگ‌ترین فرودگاه خاورمیانه و تورها به مقصد کشورهای منطقه لغو می‌شدند؛ ترکیه جای امنی برای گردشگران و کسانی بود که به دنبال میان‌بری برای عبور از آتش بحران بودند. در حین سقوط گردشگری مقاصد بزرگ در خاورمیانه، ترکیه جزیره امنی در میان آتش بود. هر چند با طولانی‌شدن جنگ؛ گردشگران به‌طورکلی نسبت به خاورمیانه بدبین شده‌اند و برخی اخبار از ترکیه نشان از رکودی تدریجی در رزروهای آینده مسافران دارد. اما ترکیه در آتشی که خیلی زود خاورمیانه را در بر گرفت، این شانس را داشت که از شوک ناگهانی دست‌کم در بخش گردشگری در امان بماند. اما وضعیت ایران و مسافرانی که در شرایط جنگ و بحران اقتصادی، از سفر به کشور همسایه صرف‌نظر کرده بودند هم آمارهای ترکیه را تحت‌تأثیر قرار داد. بر اساس آمارهای رسمی اعلام شده توسط وزارت گردشگری ترکیه، در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ این کشور پذیرای ۵۲۷ هزار مسافر ایرانی بوده، رقمی که با کاهش ۲۸ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته روبرو بوده است. نرخ اشغال هتل‌ها در شهر «وان» که یکی از مقاصد محبوب ایرانیان است؛ در روزهای جنگ تا ۱۰ درصد سقوط کرد. درعین‌حال آمارهای کلی گردشگری ورودی ترکیه رشدی نسبی در همین بازه زمانی داشتند. بر اساس آمارهای رسمی درآمد گردشگری این کشور در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ با ۴.۲ درصد افزایش نسبت به مدت مشابه سال قبل، به رقمی حدود ۹.۹ میلیارد دلار رسیده است.
با این‌همه به نظر می‌رسد در صورت تداوم جنگ چشم‌انداز چندان روشنی پیش روی گردشگری این کشور نباشد. هر چند وزیر گردشگری ترکیه همچنان کشورش را «جزیره ثبات» می‌خواند؛ اما آتش این جنگ در صورت تداوم و طولانی‌تر شدن به‌مرور دامن ترکیه را هم خواهد گرفت.

گردشگری و صلح

آنچه گردشگری جهان امروز بیش از هر چیز به آن توجه دارد و نیازمند است؛ صلح است. موضوعی که بسیاری از جنگ‌طلبان ضرورت وجودی آن را در ابعاد مختلف زندگی انسان، درک نمی‌کنند. صنعت گردشگری در دنیا به‌رغم اینکه بسیاری هنوز آن را معادل تفریح و تفرج می‌دانند؛ در سال‌های اخیر تبدیل به بخش مهمی از اقتصاد کشورها شده است. هرچند این مسئله در ایران هنوز آن‌گونه که باید موردتأکید نیست و ناامنی و سیاست‌گذاری‌های غلط سال‌هاست که مانع از نقش‌آفرینی گردشگری در اقتصاد ایران شده؛ اما جهان امروز اتکای جدی به این بخش در اقتصاد دارد. صنعتی که قرابت جدی با مقوله صلح دارد و جنگ و ناامنی آفتی است که آن را در کمترین زمان به نابودی می‌کشاند. همان اتفاقی که به شکلی ملموس در خاورمیانه شاهدش هستیم.

به‌رغم وجود شرایط ناامیدکننده در صنعت گردشگری خاورمیانه و هدف قرارگرفتن بسیاری از زیرساخت‌های گردشگری و تاریخی در کشورهای درگیر جنگ، هنوز برخی تحلیلگران نسبت به آینده گردشگری در این منطقه امیدوارند. از جمله مؤسسه آکسفورد اکونومیکس که با بررسی‌های انجام شده در مورد وضعیت گردشگری در خاورمیانه به این نتیجه رسیده که «با وجود جنگ‌ها، اختلالات در حریم هوایی و نبود قطعیت اقتصادی، خاورمیانه همچنان یکی از امیدوارکننده‌ترین بازارهای رشد بلندمدت گردشگری در جهان باقی می‌ماند. نوسانات کوتاه‌مدت بعید است تحول گسترده‌تر این منطقه به یک ابرقدرت گردشگری جهانی را از مسیر خارج کند. در عوض، آکسفورد اکونومیکس معتقد است خلیج‌فارس و خاورمیانه به شکل گسترده‌تری وارد مرحله توسعه پایدار می‌شوند که ناشی از سرمایه‌گذاری در حوزه هوانوردی، توسعه پروژه‌های عظیم، مهمان‌نوازی لوکس و استراتژی‌های تنوع‌بخشی اقتصادی است.» این مؤسسه در تحلیل خود علت این پیش‌بینی را «سرمایه‌گذاری عظیم گردشگری با پشتیبانی دولتی، گسترش سریع ظرفیت خطوط هوایی، افزایش تقاضای سفرهای درون‌منطقه‌ای و بین‌المللی، رشد جمعیت و گسترش طبقه متوسط و نقش فزاینده خلیج‌فارس به‌عنوان قطب ترانزیت جهانی متصل‌کنندۀ اروپا، آسیا و آفریقا» عنوان کرده است.

در تحلیل ارائه شده توسط این مؤسسه، نگاه اقتصادی غالب است. اما شاید اگر تحلیلگران نگاه فرهنگی به این مسئله داشته باشند، نتیجه تحلیل‌ها تغییر کند. به طور مثال اگر به این موضوع بپردازند که در کشورهای با پیشینه تاریخی قابل‌توجه، مثل ایران، آسیب جنگ به میراث‌فرهنگی تأثیر مستقیم بر گردشگری خواهد داشت، چشم‌اندازی که برای آینده گردشگری ترسیم می‌کنند متفاوت باشد. تخریب بخش قابل‌توجهی از آثار تاریخی ایران در جنگ اخیر، بی شک تأثیر مستقیم بر آینده گردشگری ایران خواهد داشت. حال اینکه این تأثیر مثبت باشد یا منفی، بستگی به سیاست‌گذاری‌های مدیرانی دارد که متأسفانه به نظر می‌رسد درک درستی از شرایط موجود این حوزه ندارند.