آینه‌کاری، گچ‌بری، کاشی‌کاری هفت‌‌رنگ، سقف‌های چوبی نقاشی‌شده و حیاط‌ سنتی همه المان‌های معماری قاجاری است که می‌توان در خانه زینت‌الملک سراغش را گرفت و به نمونه‌های فاخری از این هنرها رسید. این هنرنمایی‌های معمارانه اما این روزها اسیر رطوبت‌زدگی، نشست بنا، ترک‌های متعدد در جداره‌ها و میان گچ‌بری‌ها شده‌اند. خانه زینت‌الملک در بافت تاریخی شیراز و نزدیکی عمارت نارنجستان قوام یکی از مقاصد پربازدید گردشگران است و روزانه پذیرای بازدیدکنندگان است. اما مالکان و متولیان بنا گویی جز کسب درآمد حاصل از فروش بلیت ورودی و اجاره اتاق‌ها به فروشندگان موادغذایی و صنایع‌دستی اولویت دیگری در مورد این بنا ندارند.

بررسی‌های میدانی حکایت از آن دارد که خانه زینت‌الملک با آسیب‌های جدی سازه‌ای و تزئینی مواجه است. در ضلع شمالی بنا، نشانه‌های نشست سازه و جدایی و آسیب تزئینات گچی مشاهده می‌شود. در ضلع‌های شرقی و جنوبی، نفوذ رطوبت باعث آسیب گسترده به بدنه بنا شده و این رطوبت به‌ویژه به تزئینات آینه‌کاری و عناصر چوبی سقف خسارت وارد کرده است. زیرزمین بنا فاقد کانال دفع رطوبت و سیستم تهویه مناسب است که این مسئله، شرایط فرسایشی بنا را تشدید کرده است. اما با وجود وخامت وضعیت بنا، اقدام مؤثری برای مرمت اصولی آن انجام نشده و مثل همیشه، تنها پاسخ در توضیح این وضعیت، کمبود اعتبارات است؛ درصورتی‌که اگر در طول سالیان درآمد بنا صرف اقدامات حفاظتی می‌شد، آسیب‌ها تا این اندازه پیشروی نمی‌کرد. 

مسئولیت دستگاه‌ها در قبال حفاظت از بناهای تاریخی

خانه زینت‌الملک تنها بنایی نیست که وضعیت وخیمی دارد و حفاظت و رسیدگی به آن از سوی مالکان به زمانی نامعلوم موکول شده است. چندی پیش مسجد وکیل که در اختیار سازمان اوقاف است، نیز با شرایط نامناسب حفاظت و نیاز به رسیدگی فوری به آن بر صدر خبرها نشست؛ اما درنهایت با طرح مسئله و مرور قصور دستگاه‌ها همه‌چیز در میان موج خبرها فراموش شد. بناهای بسیاری در سراسر کشور شرایطی مشابه دارند و گوش شنوایی برای تذکرات قانونی و کارشناسی در مورد آنها وجود ندارد. «صادق زارع»، معاون میراث‌فرهنگی استان فارس، درباره اینکه چرا وزارت میراث‌فرهنگی برای یک اثر ثبت ملی پیگیری قاطعی ندارد و همه‌چیز را به مالک واگذار کرده است، می‌گوید: «این تصور وجود دارد که چون یک بنا ثبت ملی شده، باید از تمام قوانین و ضوابط میراث‌فرهنگی پیروی کند و ما موظف به حفاظت و مرمت تک‌تک این بناها از محل اعتبارات خود هستیم؛ درحالی‌که منابع اعتباری استانی و ملی میراث‌فرهنگی محدود است و امکان مرمت تمام بناهای تاریخی با این منابع محدود وجود ندارد. اما نکته مهم‌تر این است که بسیاری از این بناها، مالکیت و متولی مشخص دارند و قانون در این زمینه صراحت دارد که دستگاه‌های متولی و مالک این بناها موظف‌اند از محل اعتبارات عمرانی خود برای حفاظت و مرمت این آثار هزینه کنند.»

به‌گفته زارع، براساس این قوانین، مکاتباتی با دستگاه‌های متولی انجام شده است: «در مورد وضعیت خانه زینت‌الملک هم با دانشگاه شیراز که مالک بناست و بهره‌برداری آن را به بنیاد فارس‌شناسی سپرده، مکاتبه کرده و در مورد شرایط حفاظتی آن هشدارهای لازم را داده‌ایم و خواستار رسیدگی به وضعیت آن شده‌ایم.» زارع تأکید می‌کند این بنا تنها یکی از آثاری است که در اختیار نهادها و دستگاه‌هاست: «اداره اوقاف، شهرداری، راه‌و‌شهرسازی و آموزش‌وپرورش نیز در سطح استان بناهای تاریخی در اختیار دارند و موظف به هزینه‌کرد برای مرمت هستند. وظیفه ما صرفاً نظارت و هدایت است.» او با بیان اینکه دستگاهی مانند سازمان اوقاف بالغ‌بر ۴۰۰ اثر ثبت ملی در سطح استان را در مالکیت خود دارد، می‌گوید: «اگر اعتباراتش پاسخگوی حفاظت و مرمت این بناها نیست، باید با استناد به مواد قانونی موجود، از دستگاه‌های بالاتر خود درخواست کند و اعلام کند قانون او را مکلف به حفاظت از این بناها کرده، اما اعتبار لازم برای اجرای این تکلیف قانونی را در اختیار ندارد.»

اما مسئله این است که بسیاری از این دستگاه‌ها مشکل اعتبارات ندارند، مسئله نبود اراده برای حفاظت از این بناهاست. به‌نظر می‌رسد برای مالکان و متولیان این بناها بهره‌برداری تا آخرین حد ممکن از این آثار بر هر اقدامی در جهت حفاظت و مرمت ارجحیت دارد. زارع تأکید می‌کند اگر این دستگاه‌ها همت کنند و بناهای در اختیار خود را تعیین‌تکلیف کنند، بالغ‌بر ۵۰۰ تا ۶۰۰ اثر تاریخی استان تعیین‌تکلیف و مرمت خواهند شد: «در مورد خانه زینت‌الملک، مالک و بهره‌بردار موظف است طرح مرمتی خود را ارائه و منابع اعتباری برای حفاظت و مرمت را تأمین کند. میراث‌فرهنگی به‌عنوان نهاد ناظر و متخصص، در روند مرمت حضور خواهد داشت.»

ضرورت عمومی شدن فرهنگ حفاظت از میراث‌فرهنگی

معاون میراث‌فرهنگی فارس درباره وضعیت خانه زینت‌الملک و بناهای مشابه که درآمدهایی از محل فروش بلیت و اجاره دارند، با اشاره به اینکه بهره‌برداری صرف از یک بنای تاریخی اقدام اصولی نیست، تأکید می‌کند: «باید برای حفاظت و نگهداری آن نیز اقدام شود و وقتی یک بنا درآمد دارد، هیچ توجیهی برای کوتاهی در حوزه مرمت و حفاظت وجود ندارد.»

به‌باور او، حفاظت از میراث‌فرهنگی باید به فرهنگ عمومی تبدیل شود: «دستگاه‌هایی که بناهای تاریخی در اختیار دارند، نباید انتظار داشته باشند میراث‌فرهنگی به‌تنهایی به وضعیت این بناها رسیدگی کرده یا شرایط آنها را رصد کند. این احساس مسئولیت برای همه افراد یک جامعه باید وجود داشته باشد که نسبت به حفظ این آثار اقدام کنند. مردم، انجمن‌ها، صنوف، خیرین و دستگاه‌های مالک و بهره‌بردار این آثار همه باید نقش خود را در حفاظت از میراث ایفا کنند.»

خانه زینت‌الملک به نمونه‌ای از آنچه بهره‌برداری اقتصادی بدون توجه به حفاظت و مرمت نامیده می‌شود، تبدیل شده است. شواهد موجود نشان می‌دهد هر روز تأخیر در اقدامات حفاظتی، هزینه نجات و مرمت خانه زینت‌الملک را افزایش می‌دهد و خطر فرسودگی و تخریب آن را جدی‌تر می‌کند. بدون اقدام جدی و هماهنگ دستگاه‌های متولی، بناهایی مانند خانه زینت‌الملک صرفاً به مکان‌هایی برای درآمدزایی تبدیل می‌شوند و ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آنها روزبه‌روز در معرض فرسودگی و ازبین‌رفتن قرار می‌گیرد. هرچند قانون مشخصی برای تکالیف دستگاه‌هایی که بناها و آثار تاریخی در اختیار دارند وجود دارد، اما بسیاری از این دستگاه‌ها نه‌تنها در حفاظت از این آثار که حتی در تهیه مستندات و فهرست و اطلاعات مشخص از آنها هم کوتاهی می‌کنند. بسیاری از بناهای در اختیار دستگاه‌ها سال‌هاست که درهایشان به روی مردم و کارشناسان میراث‌فرهنگی بسته است و حتی مجال رصد وضعیتشان هم وجود ندارد و در سکوتی تلخ از درون فرو می‌ریزند؛ بدون اینکه مالکان آنها ذره‌ای برای سرنوشتشان نگران شوند یا احساس مسئولیت کنند.